Văn miếu Trấn Biên (Biên Hòa, Đồng Nai)

Bối cảnh ra đời

Theo Báo Thanh tra, năm 1715 chúa Nguyễn Phúc Chu sai Trấn thủ Nguyễn Phan Long và Ký lục Phạm Khánh Đức xây Văn miếu Trấn Biên nhằm tôn vinh Khổng Tử, các danh nhân văn hóa nước Việt và đào tạo nhân tài cho xứ Đàng Trong. Bài viết đặt công trình trong bối cảnh vùng Biên Hòa – Đồng Nai đã tương đối ổn định, có Nông Nại Đại Phố là nơi tụ họp thương nhân và thợ thủ công người Việt, người Hoa, và có dinh trấn quản lý hành chính^[1]. Vị trí được chép theo Gia Định thành thông chí là thôn Tân Lại, tổng Phước Dinh, huyện Phước Chánh; Đại Nam nhất thống chí tả thế đất có sông Phước Giang ở phía nam và núi Long Sơn ở phía bắc^[1].

Báo Thanh tra gọi đây là văn miếu đầu tiên của xứ Đàng Trong, có trước văn miếu ở Vĩnh Long, Gia Định và Huế. Đây là cách nói của bài báo; chưa có nguồn học thuật nào đã đọc để đối chiếu, nên bài này không khẳng định thêm.

Trung tâm văn hóa và giáo dục

Giống Văn miếu ở Huế, cạnh Văn miếu Trấn Biên có trường học: ở Biên Hòa là Tỉnh học, trường lớn của cả tỉnh và khu vực Nam Bộ, đến thời Minh Mạng mới dời về thôn Tân Lại. Ngoài thờ phụng, Văn miếu từng là trung tâm văn hóa, giáo dục của Biên Hòa xưa và của Nam Bộ trước khi Văn miếu Gia Định ra đời năm 1824. Bài báo nhắc thêm rằng các nhân vật như Võ Trường Toản, Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tịnh, Lê Quang Định, Nguyễn Đình Chiểu gắn với nền giáo dục ấy^[1]; đây là cách kể của bài báo và mức độ gắn bó của từng người cần được kiểm chứng riêng. Theo cùng nguồn, trước khi thống nhất đất nước, Nguyễn Phúc Ánh mỗi năm đích thân đến hành lễ hai lần vào mùa xuân và mùa thu; sau khi lên ngôi năm 1802, vua Gia Long giao việc này cho quan Tổng trấn thành Gia Định cùng trấn quan Biên Hòa và quan Đốc học^[1].

Hai lần trùng tu và sự hủy hoại

Văn miếu được trùng tu lớn hai lần. Năm 1794, Nguyễn Phúc Ánh sai Lễ bộ Nguyễn Hồng Đô lo việc, dựng Đại Thành điện, Đại Thành môn, Thần miếu, Dục Thánh từ và Khuê Văn các cùng nhiều hạng mục khác. Năm 1852, đời Tự Đức, công trình được mở rộng với chính đường và tiền đường năm gian, hai dãy tả vu, hữu vu và đền Khải Thánh^[1].

Ngày 17/12/1861 quân Pháp chiếm thành Biên Hòa và phá hủy gần như hoàn toàn Văn miếu. Bài báo tính công trình đã tồn tại 146 năm^[1].

Phục dựng và xếp hạng

Nhân dịp kỷ niệm 300 năm Biên Hòa – Đồng Nai, tỉnh khởi công phục dựng vào ngày 9/12/1998 trên nền cũ ở phường Bửu Long, TP. Biên Hòa, với kinh phí gần 20 tỷ đồng; công trình khánh thành ngày mùng 3 Tết Nhâm Ngọ (14/2/2002). Văn miếu mới được dựng theo kiến trúc Văn miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội, gồm nhà thờ chính, tả vu, hữu vu và sân hành lễ^[1]. Báo Sài Gòn Giải Phóng cho biết khu Văn miếu nằm trong khuôn viên 5 ha thuộc quần thể du lịch Bửu Long khoảng 30 ha, trong đó 2 ha xây các công trình chính như Văn miếu môn, Bái đường, Nhà bia, Khuê Văn các, Đại Thành môn, Thiên Quang tỉnh và nhà bia Khổng Tử^[3].

Viet Nam News ngày 24/8/2016 đưa tin Văn miếu Trấn Biên đã được công nhận là di tích lịch sử quốc gia, và lễ đón nhận bằng sẽ diễn ra vào tháng sau theo lời giám đốc Trần Đăng Ninh^[2]. Bài chưa nêu số quyết định, nên cần kiểm với văn bản chính thức của cơ quan có thẩm quyền.

Hiện trạng và giá trị

Bài trên Tạp chí Khoa học Chính trị (số 4 năm 2023) của Nguyễn Thị Thu Nhi coi Văn miếu Trấn Biên là di tích lịch sử và di sản văn hóa, biểu tượng của truyền thống hiếu học và bản sắc Đồng Nai ở Nam Bộ đối với người dân Biên Hòa; trang tạp chí chỉ cho xem phần tóm tắt^[4]. Một phóng sự của Báo Sài Gòn Giải Phóng thì mô tả khu Văn miếu yên tĩnh giữa một đô thị công nghiệp hơn một triệu dân, nghiêng về chức năng tưởng niệm, bảo tồn hơn kinh doanh du lịch, và lượng khách “không nhiều lắm”, với đề xuất tổ chức thêm sự kiện văn hóa để công trình được biết đến^[3]. Cần lưu ý đây là một công trình phục dựng chứ không phải kiến trúc gốc thế kỷ XVIII.