Thăng Long – Kẻ Chợ thế kỷ XVII–XVIII

Tên gọi và vị trí

“Kẻ Chợ” ghép từ “kẻ”, một từ cổ chỉ vùng đất hay nhóm dân cư làm cùng nghề ở ven kinh đô, với “chợ”^[2]. Theo VTC News, lúc đầu cái tên chỉ khu thợ thủ công và buôn bán bao quanh hoàng thành, nằm giữa sông Hồng và sông Tô Lịch; về sau thương mại phình to nên tên gọi được dùng cho cả kinh đô^[3]. Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến, trên Báo An ninh Thủ đô, dẫn học giả Trần Kinh Hòa rằng tên “Cacho” xuất hiện trong sách của Barros năm 1550, và dẫn Trần Quốc Vượng rằng đến thế kỷ XVI chỉ Thăng Long được gọi là Kẻ Chợ, còn các nơi khác gọi là Kẻ Quê. Từ đó ông suy luận tên này có thể đã lưu hành trong dân gian từ thế kỷ XV, trước khi người phương Tây ghi lại^[2]. Đó là suy luận của tác giả bài báo, không phải mốc có chứng cứ trực tiếp.

Trung tâm buôn bán quốc tế

Giáo sư Vũ Dương Ninh cho rằng từ thế kỷ XVII đến XVIII, Thăng Long trở thành một trung tâm thương mại, nơi thương nhân và giáo sĩ Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh cùng thương nhân Nhật Bản, Trung Hoa, Java tụ về. Giữa phố xá có thương điếm của người Anh, nằm ở phía bắc thành phố và quay ra sông, còn thương điếm Hà Lan nằm sát phía nam^[1]. Theo Hoàng Anh Tuấn, Công ty Đông Ấn Hà Lan mở đường buôn tơ lụa Đàng Ngoài – Nhật Bản bằng chuyến tàu từ Hirado năm 1637, và nâng thương điếm Kẻ Chợ lên hàng thường trú năm 1663; lợi nhuận tơ lụa sụt dần khiến hoạt động chỉ còn cầm chừng cho đến khi Công ty rút năm 1700^[5].

Phố phường và chợ búa

Vũ Dương Ninh dẫn lời một thương nhân Hà Lan sống ở Kẻ Chợ vào nửa cuối thế kỷ XVII: thành phố có quy mô sánh với nhiều đô thị châu Âu nhưng đông dân hơn, nhất là vào phiên chợ mùng một và ngày rằm, khi người từ các làng ven đô mang hàng đổ về, đường phố vốn rộng bỗng chật đến mức đi trăm bước mất nửa giờ. Mỗi loại hàng được bán ở một phố riêng, cư dân mỗi phố thuộc một đến ba làng và tổ chức buôn bán theo kiểu phường hội^[1]. Bài không nêu tên người viết đoạn này.

Nguyễn Ngọc Tiến cho biết Phan Huy Chú kể tám chợ ở Thăng Long, và có câu ca dao chợ nào chuyên mặt hàng nấy: bán mít chợ Đông, bán hồng chợ Tây, bán mây chợ Huyện, bán lụa chợ Đào. Theo ông, từ những chợ chuyên hàng dần hình thành các “phố hàng”. Ông dẫn Philippe Papin rằng chợ thường họp cạnh các cửa ô, và từ năm 1749, khi xây tường Đại đô cùng thêm tám cửa ô, số chợ tăng lên^[2].

Các nguồn không thống nhất về nhịp họp chợ. Samuel Baron (bản năm 1683) viết mỗi tháng chỉ có hai phiên, vào mùng một và ngày rằm; William Dampier, đến Thăng Long năm 1688, lại cho rằng chợ họp mọi ngày; còn Phạm Đình Hổ trong “Vũ trung tùy bút” ghi tám phiên mỗi tháng^[2]. Sự khác nhau có thể do thời điểm và cách quan sát của từng người, nên bài này không chọn một cách nói.

Kẻ Chợ qua bản vẽ của Samuel Baron

Baron có cha là thương nhân Hà Lan làm việc ở thương điếm Thăng Long, mẹ là người Thăng Long, và sống ở đây nhiều chục năm^[2]. Thư viện ảnh của Hội Hoàng gia Anh (Royal Society) giữ các bản vẽ ông kèm theo bản thảo “A description of the kingdom of Tonqueen”, niên đại 1684–1685. Theo mô tả của thư viện, Baron chép lại từ bản gốc của một họa sĩ địa phương không rõ tên; một bức vẽ thành Thăng Long mang tên “The City of Cha-Cho-Che, Metropolis of Tonqueen”, và các bản khắc dựa trên những bản vẽ này được in trong sưu tập du ký của Churchill năm 1732^[4]. Tư liệu ấy giúp hình dung kinh đô qua mắt người đương thời, nhưng bản vẽ là bản chép lại nên chi tiết kiến trúc không nên hiểu như số đo chính xác.

Từ Kẻ Chợ đến phố phường Hà Nội

VTC News viết rằng giai đoạn bùng nổ và định danh rõ nhất của Kẻ Chợ là thế kỷ XVII–XVIII dưới thời vua Lê – chúa Trịnh, và từ nền tảng đó hình thành cấu trúc “Hà Nội 36 phố phường” vào thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX; các phố nghề như Hàng Đào, Hàng Bạc được nêu làm ví dụ^[3]. Cách kể này mang tính tổng quan, chưa dẫn sử liệu cụ thể, nên cần đọc cùng các nghiên cứu chuyên sâu về đô thị Thăng Long.