Thể chế vua Lê – chúa Trịnh và phủ chúa (1599–1786)

Từ nhà Lê trung hưng đến phủ chúa

Sau khi nhà Mạc lên ngôi năm 1527, Trịnh Kiểm (1503–1570) theo Nguyễn Kim trong cuộc “phù Lê diệt Mạc”, được phong Đại tướng quân, tước Dực quận công năm 1539. Khi Nguyễn Kim mất năm 1545, Trịnh Kiểm cầm quyền và thống lĩnh quân đội^[2]. Nhưng phải đến năm 1599, Trịnh Tùng mới được vua Lê phong Đô Nguyên súy Tổng quốc chính Thượng phụ Bình An vương, nắm mọi quyền hành và mở đầu “nghiệp chúa”^[2]. Lư Vĩ An cho rằng việc phong vương này do chính Trịnh Tùng ép vua Lê; chúa được ban ngọc toản, tiết mao, hoàng việt, ba vật tượng trưng quyền lực^[1].

Sử nhà Nguyễn, qua đoạn Lư Vĩ An dẫn lại, chép rằng từ đó chính sự, của cải, thuế khóa, quân lính và dân đều về phủ chúa. Phần vua Lê chỉ còn bổng lộc từ 1.000 xã, 5.000 lính túc trực, 7 thớt voi và 20 thuyền rồng^[1].

Hai bộ máy song song

Triều đình vua Lê vẫn giữ nếp tổ chức từ thời Lê sơ: Lục bộ, Lục khoa, Ngự sử đài ở ngạch văn, Ngũ quân đô đốc phủ ở ngạch võ. Năm 1675 chúa Trịnh quy định lại tổ chức và công việc sáu bộ; năm 1720, dưới thời Lê Dụ Tông, bộ máy lại được sắp xếp thêm với các danh hiệu chưởng, tri, kiêm, thự, hành, quyền. Tuy vậy phần lớn quan ở các bộ là người của phủ chúa kiêm nhiệm và làm việc dưới quyền chúa^[1].

Bên phủ chúa, bộ máy hình thành dần. Năm 1600 đặt chức Tham tụng, tương đương tể tướng, do chúa chọn từ các Thượng thư hoặc Thị lang; năm 1601 đặt thêm Bồi tụng, tức phó tể tướng. Dưới hai chức này là các “phiên”, tương đương bộ: ban đầu chỉ có Tam phiên (Hộ phiên, Binh phiên, Thủy sư phiên), đến năm 1718 đủ Lục phiên ứng với Lục bộ. Năm 1664, Trịnh Tạc đặt thêm các chức Chưởng phủ sự, Thự phủ sự trong Ngũ phủ; quan văn ban gọi là Phủ liêu, và Ngũ phủ cùng Phủ liêu họp thành cơ quan tối cao của phủ chúa^[1]. Theo tác giả, Lục phiên dần thay Lục bộ trong việc tiền tài, thuế khóa, quân và dân^[1].

Phân nhiệm quyền lực

Dựa trên nghiên cứu của Lê Kim Ngân, Lư Vĩ An mô tả một sự phân nhiệm: vua Lê giữ địa vị tối cao về danh nghĩa, chủ trì nghi lễ, ban chiếu và sắc, phong chức tước, và là người duy nhất được triều đình Trung Hoa công nhận khi sứ bộ qua lại; chúa Trịnh với chức Tổng quốc chính nắm quân đội, quyết định tư pháp ở cấp cao nhất, và thực tế định đoạt đường lối đối ngoại. Quyền lực vì thế dần chuyển từ cung vua sang phủ chúa^[1].

Người phương Tây nhìn thể chế này

Samuel Baron viết rằng chúa nắm mọi quyền, từ chiến tranh, hòa bình đến bổ nhiệm quan tòa, tướng lĩnh, nên người châu Âu gọi chúa là “vương” (King) còn vua Lê là “hoàng đế” (Emperor) với một danh xưng nghe to mà vô vị^[1]. Giovanni Francesco Gemelli Careri, năm 1695, ghi rằng Đàng Ngoài có hai loại vua; còn Jérôme Richard năm 1778 thấy thể chế này giống Mạc phủ ở Nhật Bản^[1]. Royal Society hiện giữ bản vẽ “The court of the Chova or General of Tonqueen” (khoảng 1684–1685), cảnh chúa ngồi võng nhìn ra một khoảng sân trong hoàng thành Thăng Long; Baron chép lại từ bản của một họa sĩ địa phương cho cuốn “A description of the kingdom of Tonqueen”^[3].

Hai cách đánh giá

Nguyễn Mạnh Hoàng nhắc rằng các chúa Trịnh vẫn bị mang tiếng quyền thần lộng hành, lấn át vua Lê, như sử sách nhà Nguyễn phê phán mạnh mẽ. Cũng tác giả này nhận xét họ lấy danh nghĩa phò Lê để khôi phục thời hoàng kim Hồng Đức bằng một mô hình mới “vừa có vua vừa có chúa”, và trong lúc nội chiến, miền Bắc căn bản yên ổn; song mâu thuẫn giữa họ Trịnh nắm thực quyền với họ Lê chỉ có danh nghĩa vẫn kéo dài trong cung đình^[2]. Lư Vĩ An thì cho rằng khi nhà Lê suy yếu, không còn đủ năng lực giữ vai trò trung tâm, phủ chúa ra đời để đáp ứng nhu cầu ấy, tạo nên một thể chế có tính “cộng sinh” đặc thù (ý kiến của Nguyễn Văn Kim được ông dẫn lại)^[1].

Thể chế này kéo dài đến năm 1786, khi Nguyễn Huệ kéo quân ra Bắc với danh nghĩa “phò Lê diệt Trịnh”^[2]. Bài viết không đứng về phía nào mà chỉ nêu các cách nhìn, vì đánh giá còn phụ thuộc cách hiểu thế nào là “chính danh” và “thực quyền”.