Thích Đại Sán và Hải ngoại kỷ sự (1695–1696)

Chuyến đi theo lời mời của chúa Nguyễn

Hòa thượng Thích Đại Sán, tự Thạch Liêm, được Lê Thị Mai giới thiệu là người Chiết Giang. Năm 1695 (niên hiệu Khang Hy thứ 34), chúa Nguyễn Phúc Chu cho người đưa thư mời ông sang Đàng Trong^[2]. Phạm Thị Thúy Hằng viết rằng ông đến vào tháng Giêng 1695, lưu trú hơn một năm và lên thuyền về nước vào giữa năm 1696; trong thời gian ấy ông được trọng thị, từ vua quan đến dân thường đều hết lòng cung dưỡng^[1]. Lê Thị Mai tính chuyến đi cả đi lẫn về gần hai năm, riêng ở xứ Quảng Nam ông ở bốn tháng mười bốn ngày^[2].

Về người đứng ra mời, các nguồn không hoàn toàn khớp. Bài của Thích nữ Nhuận Mỹ, nói về thiền sư Nguyên Thiều, kể rằng chính Nguyên Thiều được tiên vương (Nguyễn Phúc Trăn, ở ngôi 1687–1691) sai về Trung Hoa mời hòa thượng Thạch Liêm ở chùa Trường Thọ sang khai đàn truyền giới và thỉnh tượng Phật, pháp khí; cũng bài ấy nói thiền phái Tào Động do Thạch Liêm truyền vào năm 1695^[3]. Bài này không giải thích sự chênh lệch giữa mốc 1687–1691 và mốc 1695 của hai nguồn kia.

Hải ngoại kỷ sự là tác phẩm thế nào

Hải ngoại kỷ sự viết theo lối kỷ sự, xen kẽ nhiều thơ và các thể văn xuôi như khải, cáo, điều trần, thư, tựa, sớ, chúc văn. Theo Phạm Thị Thúy Hằng, phần thơ gồm 129 bài, trong đó 46 bài thất ngôn bát cú và 59 bài ngũ ngôn; vì được làm trong lúc đi đường để ghi cảnh vật, con người, phong tục nên gọi là thơ du ký^[1]. Lê Thị Mai gọi tác phẩm là một sử liệu hiếm, một “đoạn phim” về đời sống người Việt vùng Thuận Hóa cuối thế kỷ XVII do một lão tăng Trung Hoa ghi lại^[2].

Điều nhà sư nhìn thấy

Ông chủ yếu ở Thuận Hóa và Hội An; chặng đường bộ duy nhất ông đi trong lãnh thổ Đại Việt là từ Hội An ra Thuận Hóa qua đèo Hải Vân. Ông thấy cảnh thôn xóm với tre, khói, tiếng gà, “thiếu phụ ngồi bổ cau”, nỗi vất vả của phu phen, và còn viết một bài khuyến nghị đắp đường qua đèo để tiện đi lại giữa Thuận Hóa và Hội An^[1]. Vương phủ trong mắt ông bình dị: không có thành quách, xung quanh trồng tre gai làm rào, trong rào là dãy trại lợp cỏ, mỗi trại đặt súng đồng; trong cung bài trí tượng Phật, phướn, chuông mõ chẳng khác cảnh chùa^[1]. Chùa Thiền Lâm, dựng cuối thế kỷ XVII và khi ấy do quốc sư của chúa là Quả Hoằng trụ trì, là nơi ông ở đầu tiên khi đến Thuận Hóa^[1].

Lê Thị Mai khai thác tác phẩm từ góc độ phong thổ. Ông Đại Sán nhận ra khí hậu phương Nam khác phương Bắc, ghi chuyện mùa thu đông mưa dầm mà người địa phương gọi là “làm xuân”, dùng thuyết âm dương để giải thích, và ghi rằng người Hoa sang đây hay đau ốm vì “bắc nam bất phục thủy thổ”. Cư dân dùng dưa hấu và nước lạnh để chữa cảm nắng, phát ban. Cũng bài này kể ông trên biển phải phó mặc hướng gió, cắm cờ cầu gió thuận^[2].

Sử liệu hay du ký có tô vẽ?

Tác phẩm không được mọi người đọc cùng một cách. Lê Thị Mai dẫn nhận xét của Trần Kinh Hòa rằng những ghi chép về đời sống kinh tế, chính trị, xã hội, tôn giáo “chẳng khỏi có khoa trương tô vẽ”, nhưng bà cho rằng riêng các mô tả phong thổ xứ Quảng thì rất chân xác và sinh động^[2]. Lê Thị Mai cũng cho rằng ông đi vừa để làm Phật sự theo lời mời vừa như một nhà du hành, trích câu ông nói sẽ “rong chơi hải ngoại” cho mới mẻ tai mắt^[2]. Phạm Thị Thúy Hằng thì nhấn mạnh giá trị văn học lẫn giá trị lịch sử, địa lý, văn hóa của thơ du ký, nhất là khi người viết là sứ thần, thương nhân hay tu sĩ vượt biên giới văn hóa^[1].