Nguyễn Phúc Khoát (Võ vương) và việc xưng vương năm 1744

Lên ngôi chúa

Nguyễn Phúc Khoát sinh ngày 26/9/1714, là con trưởng của chúa Nguyễn Phúc Chú, được gọi là Chúa Võ hay Võ vương. Ông nối ngôi năm 1738 và là vị chúa Nguyễn thứ tám của Đàng Trong; Wikipedia tiếng Việt ghi lúc đó ông 24 tuổi, còn VnExpress ghi 25 tuổi^[5][1]. Wikipedia cho biết sau khi nối ngôi, ông cho xây phủ mới bên tả phủ cũ và kiến thiết đô thành Phú Xuân, công việc xong năm 1739^[5]. Theo bài của Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, Phú Xuân là nơi đặt phủ chúa từ năm 1687, có tường thành, cung điện, hồ lớn phía trước và núi Ngự Bình làm án^[2].

Việc xưng vương năm 1744

VnExpress, dẫn Đại Nam thực lục tiền biên, tóm tắt như sau: năm 1744, quần thần dâng biểu tôn chúa lên ngôi vương; sau hai ba lần bầy tôi nài xin, chúa đồng ý và cho đúc ấn quốc vương. Tháng 4 năm ấy, chúa lên ngôi vương ở phủ chính Phú Xuân và xuống chiếu đại xá. Phú Xuân vốn gọi là chính dinh nay đổi thành đô thành; chúa đổi y phục, thay phong tục, châm chước chế độ các đời và định triều phục văn võ^[1]. Wikipedia ghi ngày 12 tháng 4 năm Giáp Tý^[5].

Báo này nhấn mạnh Nguyễn Phúc Khoát là chúa Nguyễn đầu tiên tự xưng vương khi còn sống. Trước đó Nguyễn Hoàng mang tước Đoan Quốc công, Nguyễn Phúc Nguyên đổi dinh thành phủ, và chúa Nguyễn Phúc Lan dâng thụy Thụy Dương vương cho cha; năm đời chúa kế tiếp sau Nguyễn Phúc Nguyên cũng không xưng vương dù vấn đề từng được đặt ra^[1]. Theo Wikipedia, việc tôn vương đặt ông ngang hàng chúa Trịnh và chỉ đứng dưới hoàng đế nhà Hậu Lê^[5].

Phục sức và ý thức tự chủ

Phan Thanh Hải, trong Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, cho rằng Võ vương có công lớn trong việc cải cách trang phục ở Đàng Trong từ năm 1744, gắn với sự hình thành áo ngũ thân, được coi là tiền thân của áo dài Huế. Tác giả đọc đó như biểu hiện của tư tưởng thống nhất và tự chủ về văn hóa, tạo nền cho việc vua Minh Mạng về sau phổ biến chiếc áo^[3]. Đây là cách diễn giải của một nhà nghiên cứu, trong khi các nguồn khác chỉ ghi chung việc “đổi y phục” mà không bàn tới nguồn gốc áo dài.

Phủ chúa qua mắt giáo sĩ Koffler

Jean Koffler, giáo sĩ dòng Tên sinh tại Praha năm 1711, sang Đàng Trong năm 1740, ở lại 14 năm, trong đó 7 năm phục vụ trong phủ chúa với tư cách thầy thuốc, rồi bị trục xuất năm 1755. Hồi ký của ông, viết trong nhà tù ở Lisbon năm 1766 và về sau được dịch sang tiếng Pháp, là một trong những mô tả sinh động sớm về sinh hoạt cung đình Đàng Trong, điều mà chính sử ghi rất sơ lược^[4].

Theo Koffler, khi chúa ra khỏi điện, dân không được ra đường và những nhà trên lộ trình phải đóng cửa; chúa ngồi trên ngai do tám người khiêng. Mỗi năm một lần chúa đi thuyền trên sông, chủ yếu để đích thân thu thuế, với đoàn thuyền rồng gồm mười thuyền lớn mỗi chiếc 50 tay chèo và 25 thuyền nhỏ. Thị vệ của chúa phần nhiều là người thiểu số Tây Nguyên chia thành bốn đội, quân số Đàng Trong khi đó khoảng 20.000 người. Quan lại hàng nhất phẩm thường do các vương thân nắm, bốn đại thần lớn nhất gọi là Tứ trụ^[4]. Những chi tiết này là lời của một người nước ngoài sống trong phủ chúa, chưa được đối chiếu với sử liệu Việt Nam.

Đối ngoại và đánh giá

Wikipedia ghi rằng Võ vương theo sách lược mềm dẻo: đáp lễ chu đáo với Đàng Ngoài, giữ trung lập giữa phe phò Lê và phe theo Trịnh. Năm 1760, nhận thư cầu cứu của Lê Duy Mật, ông vẫn không dấy binh; ông cũng cống nạp đều cho triều Thanh^[5]. Cùng nguồn đánh giá giai đoạn đầu ông đạt nhiều thành tựu, nhưng về sau tự mãn, bỏ bê triều chính, đánh thuế nặng và dung túng Trương Phúc Loan, khiến cơ nghiệp họ Nguyễn bắt đầu suy yếu; ông mất ngày 7/7/1765, thọ 50 tuổi^[5]. Đánh giá này đến từ một bách khoa mở nên cần đối chiếu thêm sử liệu.

Có thể thấy việc xưng vương được đọc theo hai hướng: một bước nâng vị thế ngang chúa Trịnh trong khuôn khổ nhà Lê, hoặc dấu mốc của ý thức tự chủ riêng của Đàng Trong, nhất là về phục sức và nghi chế. Bài không chọn một hướng.