Đội Hoàng Sa và đội Bắc Hải thời chúa Nguyễn (thế kỷ XVII–XVIII)

Đội Hoàng Sa trong Phủ biên tạp lục

Nguồn mô tả đầy đủ nhất về đội Hoàng Sa của chúa Nguyễn là Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, viết năm 1776. Theo đoạn văn được GS.TS Nguyễn Quang Ngọc và Nguyễn Bá Diến trích lại, họ Nguyễn đặt đội Hoàng Sa gồm 70 suất, lấy người xã An Vĩnh (huyện Bình Sơn, phủ Quảng Ngãi, thuộc vùng Cù Lao Ré, nay là Lý Sơn). Mỗi năm họ luân phiên nhận giấy sai đi, mang lương đủ ăn sáu tháng, đi năm chiếc thuyền câu nhỏ, ra biển ba ngày ba đêm thì tới các đảo. Ở đó họ nhặt hóa vật từ tàu đắm hoặc trôi dạt, như đồ đồng, bạc, thiếc, chì, súng, ngà voi, đồ sứ, đồng thời lượm đồi mồi, hải sâm và ốc vân, rồi đến tháng tám thì về, nộp ở thành Phú Xuân để cân, định hạng, sau đó mới được bán số còn lại^[1][2]. Tháng khởi hành được ghi không thống nhất giữa các bản dẫn (tháng hai theo bài của Nguyễn Quang Ngọc, tháng ba theo Nguyễn Bá Diến), nên bài này không nêu tháng.

Một tài liệu khác là Nam Hà tiệp lục của Lê Đản, soạn năm 1811. Theo phần tóm tắt bài của Trần Văn Quyến, sách ghi từ cửa biển Đại Chiêm (Hội An) tới Bãi Cát Vàng khoảng năm sáu trăm dặm, và mỗi năm cuối đông có 18 chiếc thuyền ra đảo thu lượm hóa vật; tác giả sách nói không tham khảo Phủ biên tạp lục nhưng nội dung hai sách tương tự nhau^[3].

Đội Bắc Hải

Cũng theo Phủ biên tạp lục, họ Nguyễn lập thêm đội Bắc Hải, không định số suất, tuyển người thôn Tứ Chính ở Bình Thuận hoặc xã Cảnh Dương, ai tình nguyện thì được cấp giấy, miễn sưu thuế. Đội đi thuyền câu nhỏ tới các xứ Bắc Hải, Côn Lôn và các đảo ở Hà Tiên để tìm hóa vật của tàu và hải sản; đội này do cai đội Hoàng Sa kiêm quản^[2]. Wikipedia tiếng Việt ghi tương tự^[4].

Lập đội từ khi nào?

Theo GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, sử nhà Nguyễn như Đại Nam thực lục tiền biên chép đội Hoàng Sa được tổ chức từ thuở các chúa Nguyễn đầu tiên, nhưng không xác định đó là chúa nào; riêng Phủ biên tạp lục không ghi năm lập đội. Ông dẫn tờ đơn ngày 15 tháng Giêng năm 1775, còn giữ ở nhà thờ họ Võ phường An Vĩnh, do cai hợp phường Cù Lao Ré đứng tên xin chấn chỉnh đội Hoàng Sa. Đơn nói xã xưa có hai đội Hoàng Sa và Quế Hương, và năm 1631 Đốc chiến Võ Hệ xin lập thêm hai đội Đại Mạo Hải Ba và Quế Hương Hàm, mỗi đội 30 người^[1]. Từ đó tác giả suy đoán lúc đầu chỉ có một đội Hoàng Sa 70 suất, về sau mới lập thêm. Đây là suy luận, không phải kết luận chắc chắn.

Sự cố năm 1753

Lê Quý Đôn kể ông từng thấy một công văn của quan huyện Văn Xương ở Quỳnh Châu (nay thuộc Hải Nam, Trung Quốc) gửi Thuận Hóa. Theo đó năm Càn Long thứ 18 (1753) có mười người xã An Vĩnh thuộc đội Hoàng Sa, trong đó tám người lên bờ tìm kiếm còn hai người giữ thuyền; thuyền đứt dây, dạt vào cảng Thanh Lan, quan địa phương xét hỏi rồi cho đưa về nguyên quán, và quan cai bạ Thuận Hóa là Thức Lượng hầu viết thư trả lời^[1]. Đoạn trích ghi tên chúa là Nguyễn Phúc Chu, nhưng Nguyễn Quang Ngọc chú thêm dấu hỏi về Nguyễn Phúc Khoát, tức chúa trị vì năm 1753^[1]. Wikipedia tiếng Việt cũng ghi việc dân đội Hoàng Sa bị gió đưa vào hải phận Quỳnh Châu, được quan nhà Thanh cấp đồ dùng rồi đưa về, và chúa cho viết thư cảm ơn^[4].

Từ chúa Nguyễn sang nhà Nguyễn

Wikipedia ghi hải đội duy trì liên tục tới đầu thế kỷ XIX; năm 1816 vua Gia Long yêu cầu thủy quân cùng đội Hoàng Sa thăm dò, đo đạc đường thủy ở Hoàng Sa^[4]. Nguyễn Bá Diến liệt kê nhiều sử liệu thời Nguyễn nhắc tới các đội này, như Đại Nam thực lục và Đại Nam nhất thống chí^[2].

Cách đọc và tranh chấp

Văn bản trên cho thấy một hoạt động khai thác có tổ chức của chính quyền Đàng Trong, hoạt động theo mùa và thu nộp cho phủ chúa. Nguyễn Quang Ngọc và Nguyễn Bá Diến, hai tác giả Việt Nam, coi đó là bằng chứng của việc xác lập và thực thi chủ quyền; Nguyễn Bá Diến còn viết rằng đây là chủ quyền "không thể tranh cãi"^[1][2]. Ở chiều ngược lại, theo Wikipedia, Trung Quốc và Đài Loan cho rằng quần đảo thuộc lãnh thổ Trung Quốc từ thời Hán, và quần đảo hiện là đối tượng tranh chấp giữa Trung Quốc, Đài Loan và Việt Nam, trong đó Trung Quốc đang kiểm soát thực tế^[5]. Bài này chỉ tóm tắt những gì thư tịch thời chúa Nguyễn ghi và các tác giả đã nêu, không phân xử vấn đề chủ quyền; các độc giả quan tâm nên đối chiếu thêm với lập luận của các bên.