Trịnh Sâm (1739–1782): chúa Trịnh, cuộc nam chinh 1774 và vụ án Canh Tý

Từ thế tử đến chúa Trịnh

Trịnh Sâm (1739–1782) là con trưởng của chúa Trịnh Doanh. Theo Nguyễn Mạnh Hoàng, ông được cha cho các Nho sĩ nổi tiếng dạy dỗ từ nhỏ, năm 1758 được phong Thái úy, tước Tĩnh quốc công và mở phủ Lượng quốc để bắt đầu tham dự chính sự; năm 1767 ông nối ngôi chúa, sau được tiến phong Đại nguyên súy Tổng quốc chính Tĩnh Đô vương^[1]. Wikipedia tiếng Việt ghi ngày sinh 9/2/1739 và thời gian cầm quyền từ 1767 đến khi mất ngày 13/9/1782^[4].

Về tính cách và việc nước, Phan Huy Chú, được Nguyễn Mạnh Hoàng dẫn lại, nhận xét ông tự quyết định nhiều việc không theo lệ cũ, đề bạt người có tài và có công "thu lại Nam Hà", tức vùng đất của chúa Nguyễn^[1]. Tác giả này nhận định thời Trịnh Sâm có nhiều nhân tài như Lê Quý Đôn, Ngô Thì Sĩ, Nguyễn Huy Oánh, Ngô Thì Nhậm, Bùi Huy Bích và giúp xã hội tương đối ổn định, văn hóa phát triển^[1]. Wikipedia nêu thêm việc ông chấn chỉnh giáo dục ở Quốc Tử Giám và đánh dẹp các cuộc nổi dậy của Lê Duy Mật, Hoàng Công Chất^[4].

Cuộc nam chinh 1774–1775

Theo bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia về Hoàng Ngũ Phúc, năm 1774 tướng này đã 62 tuổi, xin về nghỉ và được Trịnh Sâm cho hiệu Quốc lão, nhưng chưa tới quê thì lại được gọi quay lại cầm quân vào Nam. Khi đó chính sự Đàng Trong rối ren, lại có Tây Sơn nổi dậy, nên chúa Trịnh muốn nhân cơ hội lấy lại Thuận – Quảng. Tháng 2/1775 quân Trịnh vào Phú Xuân, chúa Nguyễn bỏ chạy vào Quảng Nam^[2]. Hoàng Ngũ Phúc cho rằng quân đã mệt, xin chỉ giữ Thuận Hóa; đầu năm 1776 quân rút về Bắc và ông mất giữa đường^[2]. Các sách khác ghi năm xuất quân là 1774, nên mốc chính xác khác nhau tùy nguồn^[2][4].

Đặng Thị Huệ và vụ án Canh Tý (1780)

Nguyễn Mạnh Hoàng ghi sử sách nhắc Trịnh Sâm là vị chúa "lắm tài nhưng cũng nhiều tật": ông quá yêu Tuyên phi Đặng Thị Huệ, bỏ con trưởng lập con thứ, và bị cho là chèn ép vua Lê, bức hại Thái tử Lê Duy Vĩ (mất 1771)^[1]. Sử gia nhà Nguyễn phê phán ông rất nặng về những việc này, còn nhiều tác phẩm văn học và phim ảnh đời sau thường vẽ ông như chúa chuyên quyền, hoang dâm, coi đó là nguồn gốc suy vi của họ Trịnh. Tác giả bài tạp chí đề nghị cần nhìn Trịnh Sâm nhiều chiều hơn^[1].

Báo Pháp luật Việt Nam kể lại vụ án năm Canh Tý. Thế tử Trịnh Khải (Trịnh Tông) bị cha lạnh nhạt, trong khi Đặng Thị Huệ sinh Trịnh Cán và Huy quận công Hoàng Đình Bảo về phe bà. Theo một số sách, Trịnh Tông bàn mưu đảo chính nhưng chưa kịp làm thì lộ; theo Lê quý dật sử, ông bị vu cáo, trong đó có Ngô Thì Nhậm bị nêu tên^[3]. Kết quả là Trịnh Tông bị bắt, phế làm con út, nhiều người liên quan bị xử nặng nhẹ khác nhau^[3]. Wikipedia tóm tắt vụ án dẫn đến sự thất thế của Trịnh Tông, còn quận Huy nắm quyền trong triều^[4]. Vì hai tường thuật khác nhau, bài này không kết luận Trịnh Tông có thật sự mưu đảo chính hay không.

Thơ ca của một vị chúa

Điểm được nghiên cứu văn học nhấn mạnh là Trịnh Sâm là một tác gia. Nguyễn Mạnh Hoàng cho biết tập thơ Nôm "Tâm thanh tồn dụy tập" đã mất bản gốc; học giả Nguyễn Văn Tố giới thiệu và phiên âm 16 bài từ năm 1934. Thơ chữ Hán của ông còn nằm trong Minh đô thi tuyển và khắc trên vách đá ở nhiều hang động, danh thắng, nên ông được coi là nhà thơ tiêu biểu của truyền thống "khắc thạch thi"^[1]. Bài viết còn dẫn ghi chép cho rằng ông say mê ca trù và được truyền tụng là người sáng tạo lối hát thổng, hát dồn; ở đây tác giả chỉ ghi là tương truyền^[1]. Theo tác giả, thơ Nôm của ông có nỗ lực "Việt hóa" thơ Đường luật, như xen câu sáu chữ vào thơ bảy chữ^[1].

Cuối đời và đánh giá

Khi Trịnh Sâm mất năm 1782, ngôi chúa truyền cho Trịnh Cán mới sáu tuổi^[4]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho biết chúa Trịnh bị Tây Sơn diệt năm 1786, tức khoảng mười năm sau khi Hoàng Ngũ Phúc mất^[2]. Cách đánh giá Trịnh Sâm vì thế phụ thuộc nhiều vào cách nhìn: một mặt là vị chúa mạnh mẽ, văn võ toàn tài trong lời của Phan Huy Chú; mặt khác là người để lại mầm họa cho phủ chúa trong cách nhìn của sử gia triều Nguyễn^[1]. Các nguồn dùng ở đây phần lớn là tổng hợp và báo chí, nên những chi tiết về vụ án Canh Tý và đời tư nên được hiểu như các tường thuật cần đối chiếu thêm.