Nguyễn Gia Thiều (1741–1798) và Cung oán ngâm khúc

Thân thế

Theo VOV2, Nguyễn Gia Thiều sinh năm 1741, mất năm 1798, hiệu Hi Tôn Tử và Như Ý Thiền, thuộc dòng họ Nguyễn Gia “danh gia vọng tộc” ở thôn Liễu Ngạn, xã Ngũ Thái, huyện Thuận Thành, nay thuộc Bắc Ninh. Bài trích Phó giáo sư Nguyễn Hữu Sơn rằng ông được gia đình lo cho học hành chu đáo trong môi trường Nho giáo, sớm bộc lộ là người đa tài^[1]. Wikipedia tiếng Anh ghi tên tự là Quang Thanh, hiệu Đạm Trai và tước Ôn Như hầu^[3]. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Nho Thuận, được VOV2 dẫn lại, cho rằng ông thuộc tầng lớp quý tộc và sống trong phủ chúa từ nhỏ cho tới khi trưởng thành, nên hiểu sâu hoàn cảnh người cung nữ^[1].

Con đường quan trường và nghề văn

Từ năm 18 tuổi ông bước vào quan trường theo nghiệp võ, từng giữ các chức Hiệu úy, Quản trung mã tả đội, Tổng binh đồng tri, Độ chỉ huy^[1]. Wikipedia tiếng Anh dẫn McLeod và Nguyễn Thị Diệu rằng ông là quý tộc có quan hệ với chúa Trịnh, ít hứng thú với việc làm quan, từ chức một chức chỉ huy năm 1783 và lui về biệt thự bên hồ ở Thăng Long^[3]. VOV2 không nêu mốc này, nên bài ghi lại như một cách kể riêng của nguồn tiếng Anh.

Theo các nhà nghiên cứu được VOV2 dẫn, ông để lại Ôn Như thi tập (khoảng một nghìn bài), Tây Hồ thi tập, Tứ trai thi tập và một số bài thơ chữ Nôm. Ngoài thơ, ông còn được kể là giỏi âm nhạc (tác giả các bản Xuân trung âm, Sở từ điệu), hội họa (bức Tống sơn đồ) và kiến trúc, trang trí; chúa Trịnh từng giao cho ông trông nom việc trang hoàng phủ chúa^[1].

Cung oán ngâm khúc

Cung oán ngâm khúc viết bằng chữ Nôm theo thể song thất lục bát, gọi là “ngâm khúc”^[4]. Tác phẩm kể tâm trạng một cung nữ nổi tiếng tài sắc, được vua sủng ái rồi bị ruồng bỏ; người ta thường dịch tên sang tiếng Anh là “Lament of a Royal Concubine”^[4]. VOV2 cho rằng tác phẩm chỉ có 220 câu, trong khi nhiều tài liệu phổ thông khác ghi con số lớn hơn, nên số câu cần được đối chiếu với từng bản in cụ thể. Bài này không chọn con số.

Trong so sánh của VOV2, nếu Chinh phụ ngâm là tiếng than của người vợ bình dân chờ chồng ra trận thì Cung oán ngâm khúc là tiếng than của người thiếp vua, hai thân phận khác nhau; lẽ ra được hưởng phúc lộc nhưng nhân vật lại thấy bi kịch cay đắng. Cũng nguồn này xếp tác phẩm cùng bản dịch Chinh phụ ngâm khúc và Truyện Kiều của Nguyễn Du vào ba tác phẩm chữ Nôm xuất sắc nhất về thủ pháp nghệ thuật thời trung đại^[1]. Cách xếp hạng này là đánh giá của những người được dẫn lại.

Những cách đọc khác nhau

Một bài trên Tạp chí Sông Hương phân tích “thời gian nghệ thuật”: câu mở đầu “Trải vách quế gió vàng hiu hắt” gợi khoảng đời đã qua, và thời gian hiện tại của người cung nữ là thứ thời gian “chết”, lặp lại, không có biến cố nào, tàn lụi cùng nhan sắc và hy vọng. Tác giả bài ấy còn đọc rằng người phải chịu trách nhiệm cho cảnh khổ là nhà vua, kẻ quyền uy ăn chơi vô độ^[2].

Mặt khác, Wikipedia tiếng Anh dẫn Norman G. Owen rằng những người cung nữ bị ruồng bỏ trong tác phẩm, vốn được tả là nghệ sĩ và người chơi cờ tài hoa, là hình ảnh thay thế cho giới trí thức thất vọng về chính trị^[3]. Như vậy cùng một tác phẩm có thể được đọc như bi kịch thân phận phụ nữ trong cung cấm, hoặc như lời ẩn dụ về thân phận người tài trong thể chế đương thời. Bài không cho rằng cách đọc nào là duy nhất đúng.

Ghi nhận

Sông Hương xếp tác phẩm vào số những tác phẩm xuất sắc của văn học dân tộc giai đoạn nửa cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX, có vị trí quan trọng trong chương trình giảng dạy văn học ở bậc đại học và cao đẳng^[2].