Công chúa Huyền Trân và cuộc hôn nhân Trần – Chăm Pa (1306)

Lời hứa gả và của hồi môn hai châu

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, được một bài giới thiệu bộ sách Văn hóa – Lịch sử Champa của PGS.TS Trương Văn Món tóm lược, sau khi Đại Việt và Champa cùng thắng quân Mông – Nguyên, vua Trần Nhân Tông sang thăm Champa và hứa gả công chúa cho vua Chế Mân. Ít lâu sau Chế Mân sai người mang lễ vật xin cưới; nhiều người trong triều không thuận nên ông dâng châu Ô và châu Lý làm sính lễ, vua Trần Anh Tông chấp nhận^[1]. Nhà văn hóa Hữu Ngọc kể rằng năm 1301 Chế Mân cử sứ bộ sang giao hảo, Thượng hoàng Nhân Tông đáp lễ bằng chuyến thăm Chiêm Thành; năm 1306 hai châu được dâng để lấy công chúa Huyền Trân, em gái vua Anh Tông^[2]. Đại Việt đổi tên hai châu thành Thuận và Hóa, theo Hữu Ngọc là phần đất nay thuộc Quảng Trị và Huế^[2][1].

Thông tin về công chúa cũng chưa đồng nhất. Trong hội thảo tại Nam Định, Viện Nghiên cứu Tôn giáo nêu bà sống từ 1287 đến 1340, là con gái Phật hoàng Trần Nhân Tông và Khâm Từ Bảo Thánh hoàng thái hậu, lấy chồng năm 19 tuổi; chính sử chép về bà ít và có điểm chưa rõ^[3].

Một năm ở Champa và chuyện giàn hỏa

Chế Mân mất chưa đầy một năm sau hôn lễ. Toàn thư, theo bài giới thiệu nói trên, chép rằng theo tục Chiêm Thành các hậu phải lên giàn hỏa thiêu theo vua, nên Anh Tông cử Trần Khắc Chung vào viếng và tìm cách đón công chúa về^[1]. Hữu Ngọc dẫn cách kể của GS Lê Văn Lan: tháng 10/1307, Khắc Chung thuyết phục phía Champa đưa công chúa từ kinh đô Đồ Bàn ra cảng Thị Nại để làm lễ chiêu hồn Chế Mân, rồi thủy quân Đại Việt đưa bà ra khơi về nước^[2].

Các nhà nghiên cứu bất đồng về nỗi lo ấy. Hữu Ngọc ghi lời nhà nghiên cứu người Chăm Po Dharma rằng Huyền Trân không phải hoàng hậu chính thức nên không bị thiêu, vì thế động cơ "giải cứu" là sai^[2]. PGS.TS Trương Văn Món, theo bài giới thiệu, cho rằng theo phong tục Champa không phải hoàng hậu nào cũng lên giàn: phải được hội đồng hoàng gia xét, cùng dòng máu Champa, cùng đẳng cấp, không bệnh tật và tự nguyện; vì vậy nỗi lo của triều đình Đại Việt là không có cơ sở. Ông còn cho rằng đoàn Trần Khắc Chung được Champa cử khoảng 300 người tiễn theo nghi thức quốc gia đến tận Hóa châu, nên câu "dùng thuyền nhẹ cướp lấy công chúa" của Toàn thư là không đúng^[1]. Một bên kể về cuộc giải cứu bằng mưu kế, một bên kể về cuộc tiễn đưa chính thức; hai cách kể chưa được dung hòa, nên đều cần đọc như diễn giải của người nghiên cứu.

Bia ở Champa và danh hiệu của công chúa

Bài giới thiệu nhắc một tấm bia ở tháp Po Sah, niên đại 1228 lịch Saka tức 1306, ghi công Chế Mân và nêu hai hoàng hậu: Bia Paramesvari (công chúa xứ Java) và Bia Tapasi (công chúa xứ Đại Việt); tác giả sách xem đó là dấu hiệu hai bên ghi chép khớp nhau về thời gian^[1]. Trong khi đó, phần đề dẫn hội thảo ở Nam Định lại nói Huyền Trân được phong hoàng hậu Paramesvari^[3]. Hai nguồn gọi danh hiệu khác nhau; bài này không phân xử được và chỉ ghi nhận sự khác biệt.

Sau khi về nước

Theo đề dẫn hội thảo, sau khi về Đại Việt Huyền Trân xuất gia, thọ Bồ tát giới với thiền sư Bảo Phác ở núi Trâu Sơn (Bắc Ninh ngày nay) với pháp danh Hương Tràng, rồi tu ở chùa Hổ Sơn (Nam Định ngày nay) đến khi qua đời; triều Nguyễn sắc phong bà là "Trai Tĩnh Trung đẳng thần"^[3]. Chùa thờ bà cùng công chúa Thụy Bảo, cô ruột bà, và còn giữ tượng thờ, sắc phong^[3]. Viện trưởng Viện Nghiên cứu Tôn giáo nhận định chính sử ít lời nên giai thoại về quãng bà từ Champa trở về được thêu dệt nhiều, làm mờ đóng góp của bà^[3]. Hữu Ngọc nhắc những lời dị nghị: tiếng đồn Khắc Chung là người tình của bà, và một nhà nho thế kỷ XVIII chê bà không biết thủ tiết; ông gọi bà là một hy sinh chính trị đáng thương^[2].

Ký ức và lễ hội

Các nguồn hiện đại thường xem cuộc hôn nhân là bước đệm cho quá trình mở rộng về phương Nam: Hữu Ngọc viết bà giúp nước lấy thêm đất, làm bàn đạp cho cuộc Nam tiến về sau^[2], còn hội thảo nhấn mạnh mục tiêu củng cố hòa bình biên giới phía Nam^[3]. Ở Huế, Lễ hội Đền Huyền Trân tổ chức hằng năm vào mùng 9 tháng Giêng (ngày giỗ của bà) tại Trung tâm Văn hóa Huyền Trân dưới chân núi Ngũ Phong; lễ hội năm 2026 đánh dấu tròn 720 năm sự kiện 1306^[4].