Bảng chữ cái và chính tả tiếng Việt: các vấn đề còn bàn luận

Bảng chữ cái 29 chữ và những chỗ chưa khớp

Chữ quốc ngữ ghi tiếng Việt bằng chữ cái Latin. Theo Phạm Văn Tình, tổng thư ký Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, hệ thống âm vị tiếng Việt gồm 22 phụ âm đầu, 13 nguyên âm đơn, 3 nguyên âm đôi, 6 phụ âm cuối và 6 thanh điệu, và người ta phải dùng chữ cái Latin để thể hiện các âm vị đó^[2]. Ông nhận xét rằng vì các tác giả đầu tiên là người châu Âu và hiểu biết ngữ âm lúc ấy còn hạn chế, nên có âm vị được ghi bằng nhiều chữ cái (âm /k/ ghi bằng c, k, q), có những vần ghép chưa hợp lý (ng và ngh, g và gh) và nhiều dấu phụ^[2].

Bảng chữ cái hiện hành có 29 chữ. Trong bài đăng ở mục "Ý kiến trao đổi" của Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh (số 46, 2013), tiến sĩ Lê Vinh Quốc nêu hai điểm mà ông cho là bất cập. Đây là quan điểm cá nhân của tác giả, không phải quy định chính thức^[1].

Bảy chữ "bị kì thị"

Lê Vinh Quốc chỉ ra 7 chữ cái được tạo bằng cách thêm dấu vào 5 chữ Latin gốc: Ă, Â (từ A), Đ (từ D), Ê (từ E), Ô, Ơ (từ O) và Ư (từ U). Theo ông, những chữ này vẫn dùng khi đánh vần hay soạn từ điển, nhưng khi cần xếp thứ tự thì thường bị bỏ qua: ký hiệu hàng ghế trong rạp chạy A, B, C, D, E, G; các đề mục theo thứ tự a, b, c chứ không phải a, ă, â; địa chỉ web và thư điện tử chỉ dùng chữ Latin gốc. Ông dẫn bảng chữ cái quốc ngữ do Nha Học chính Đông Dương công bố năm 1925 trong "Quốc văn giáo khoa thư" chỉ gồm 22 chữ gốc Latin, coi các chữ có dấu là biến thể về âm^[1].

Bốn chữ F, J, W, Z "dùng lậu"

Ngược lại, F, J, W và Z không có trong bảng chữ cái nhưng ngày càng thông dụng. Tác giả liệt kê ký hiệu khoa học (lực F, nguyên tố Fe, Zn), tên tổ chức viết tắt (UNICEF, FIFA, WHO), chuỗi www, các từ mượn như jazz, jeans, judo, fax, và tên riêng như Dzũng. Ông gọi đây là những chữ cái "ngoài luồng" và đề nghị bổ sung chúng vào bảng chữ cái^[1].

Bài cũng nhắc "ngôn ngữ điện tín" đầu thế kỷ XX, trong đó F thay dấu huyền, J thay dấu nặng, S thay dấu sắc, R thay dấu hỏi, X thay dấu ngã, còn Â, Ô, Ê viết thành AA, OO, EE. Tác giả cho rằng sáng kiến này của Nguyễn Văn Vĩnh, chi tiết chưa được kiểm chứng thêm^[1].

Chính tả: nói sao viết vậy, nhưng không chỉ thế

Về chính tả, Phạm Văn Tình (Nhân Dân, tháng 6/2020) viết trong lúc dư luận bàn về cuốn "Từ điển chính tả tiếng Việt" của một nhà xuất bản đại học, bị thu hồi ngày 12/6/2020 vì nhiều sai sót. Ông đưa ra năm nguyên tắc. Thứ nhất là ngữ âm học: chữ quốc ngữ ghi âm, nên dù người miền Nam nói "Giệc Nam", miền Trung nói "Quẩng Nôm", chính tả chỉ có một cách viết là "Việt Nam", "Quảng Nam". Thứ hai là từ nguyên: "sa trường" không viết "xa trường", "dây dưa" không viết "giây dưa". Thứ ba là quy ước đã được cộng đồng chấp nhận (nghề nghiệp, ghi nhớ, yêu kính). Hai nguyên tắc còn lại là cú pháp (viết hoa đầu câu) và quy định về tên riêng, phong cách tu từ^[2]. Ông cho rằng chính tả hiện nay về cơ bản không quá nghiêm trọng, nhưng vẫn có cách viết tùy tiện; với các biến thể song song như "râm bụt, dâm bụt, giâm bụt", xu hướng là chọn biến thể có tần số cao và hợp lý hơn^[2].

Nhiều văn bản quy định, một con số báo động

Theo giáo sư Trần Trí Dõi (Tạp chí Công Thương, 2010), trong khoảng 20 năm các cơ quan đã liên tiếp ban hành những quy định khác nhau về chính tả: quyết định chung ngày 1/7/1983 của hai hội đồng chuẩn hóa chính tả và thuật ngữ, Quyết định 240/QĐ ngày 5/3/1984 của Bộ Giáo dục, quy định tạm thời năm 2002 cho sách giáo khoa mới, quy định về viết hoa tên riêng năm 2003 và dự thảo của Bộ Nội vụ tháng 6/2006. Ông đề nghị xây dựng một Luật Ngôn ngữ thống nhất^[3].

Cùng bài, một khảo sát của Viện Công nghệ Thông tin (Đại học Quốc gia Hà Nội) và công ty VieGrid trên hơn 67.000 mẫu của 177 đơn vị cho thấy tỷ lệ lỗi chính tả trung bình là 7,79%, trong khi chuyên gia ngôn ngữ đề nghị dưới 1%. Nhóm chuyên gia cùng coi 10% là ngưỡng báo động và 30% là ngưỡng mà một "lỗi" có thể được xem là cách viết chấp nhận được. Theo đó, "soi mói" (74,33%) đã thành từ đúng và "sáng lạn" (41,66%) có thể ngang với "xán lạn", còn "cọ sát" và "thăm quan" nằm ở mức báo động^[3]. Số liệu này là của một khảo sát năm 2010 theo bộ lỗi điển hình, không phản ánh toàn bộ văn bản tiếng Việt hiện nay.