Đại Nam quấc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của (1895–1896)

Tác giả và bối cảnh

Đại Nam quấc âm tự vị do Huỳnh Tịnh Của (còn gọi Paulus Của) cùng một số cộng sự biên soạn. Theo Trần Văn Chánh, đây là quyển tự điển đơn ngữ tiếng Việt đúng nghĩa đầu tiên của Việt Nam: ghi mục từ tiếng Việt kèm chữ Nôm, chữ Hán và dùng tiếng Việt để giải nghĩa từ đơn, từ ghép, quán ngữ, thành ngữ, tục ngữ^[1]. Sách ra đời khi câu văn quốc ngữ còn "tập tễnh" đi vào sinh hoạt văn hóa, theo cách nói của tác giả bài nghiên cứu. Tác giả bài ấy ghi ông sinh năm 1830 ở Bà Rịa, mất năm 1908; học trường đạo từ nhỏ nên giỏi Pháp văn và Latinh, làm thông ngôn, rồi phiên dịch văn án cho chính quyền thuộc địa, và cùng Trương Vĩnh Ký tham gia tờ Gia Định báo từ những số đầu năm 1865^[1]. Năm sinh, năm mất của ông chưa được ghi thống nhất: trang Wikipedia tiếng Việt vừa nêu 1830–1908, vừa ghi ông mất năm 1907, thọ 73 tuổi^[3].

Bộ sách do nhà in Imprimerie Rey, Curiol & Cie xuất bản ở Sài Gòn thành hai tập khổ 24 × 31 cm: tập I năm 1895 (vần A–L, 608 trang) và tập II năm 1896 (vần M–X, 596 trang). Trong lời "Tiểu tự", ông cho biết mất hơn bốn năm mới xong và đã nhờ quan Thống đốc Nam Kỳ chuẩn tiền cho in^[1]. Một tài liệu trên ngonngu.net nhấn mạnh ý thức thống nhất ngôn ngữ của ông, thể hiện qua nhận định rằng đã có tiếng nói thì phải có tự vị làm chuẩn, và ghi bộ sách dày 1.210 trang khổ lớn^[2], trong khi Trần Văn Chánh cộng hai tập được 608 + 596 = 1.204 trang^[1].

Cách trình bày

Bìa sách có tên bằng chữ Pháp (Dictionnaire Annamite), chữ Hán 大南國音字彙 và chữ quốc ngữ, kèm dòng chữ nhỏ cho biết sách dùng chữ nho có giải nghĩa, có dẫn chứng, mượn 24 chữ cái phương Tây làm chữ bộ. Ông chủ trương làm một cuốn ngắn gọn, nêu từ và định nghĩa vắn tắt chứ không chú giải điển tích^[1][3]. Một điểm được các nhà nghiên cứu nêu bật là sách phân biệt từ Nôm với từ gốc Hán bằng cách ghi tắt: chữ n cho từ Nôm, chữ c cho từ gốc Hán, và c, n cho từ vừa dùng trong chữ Hán vừa dùng trong chữ Nôm^[1].

Phần mục từ khá phong phú. Chẳng hạn mục "ăn" kèm giải nghĩa hàng chục từ ngữ, thành ngữ, tục ngữ có chữ "ăn"; Trần Văn Chánh đếm 124 từ ngữ đi với chữ này, còn một nguồn khác ghi 125 chữ ghép^[1][3]. Sách chứa nhiều từ Nôm cổ, tục ngữ, tên cây cỏ chim thú và nhiều tiếng địa phương Nam Bộ, đồng thời ghi lại phong tục, trò chơi dân gian như cheo, đắp mặt, đầu hồ, đánh quần của người Việt thời ông sống^[1].

Ưu điểm và hạn chế

Trần Văn Chánh tóm tắt giá trị của sách ở ba điểm: giữ gìn vốn từ ngữ cổ truyền, cung cấp tư liệu về xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX, và góp phần thống nhất văn tự, ngôn ngữ cho nền văn học quốc ngữ. Những ưu điểm thường được nhắc là định nghĩa ngắn gọn, ngữ vựng phong phú và việc ghi đủ ba thứ chữ quốc ngữ, Hán, Nôm. Nhưng ông cũng nêu hạn chế: người soạn sống trong thời chữ quốc ngữ chưa ổn định, thiếu tài liệu tham khảo, phải tự mò mẫm phương pháp. Chữ Nôm trong sách không theo một nguyên tắc nhất định nên nhiều chữ viết khác với cách viết trong các từ điển tiêu biểu như của Taberd^[1].

Trong lịch sử văn học, bộ tự vị từng ít được nhắc đến. Theo Trần Văn Chánh, Dương Quảng Hàm chỉ nhắc lướt trong chú thích, Vũ Ngọc Phan bỏ qua tên ông, và phải đến công trình của Thanh Lãng (1958) rồi Phạm Thế Ngũ (1965) bộ sách mới được đánh giá khá đầy đủ^[1]. Sau 1975, sách được in lại với tên "Đại Nam quốc âm tự vị" cho đúng chính tả hiện hành; ấn bản của Nhà xuất bản Trẻ năm 1998 gồm hai tập, dày 1.210 trang^[3].