Nguyễn Văn Vĩnh và việc cổ động chữ quốc ngữ

Từ thông ngôn đến người làm báo

Nguyễn Văn Vĩnh sinh ngày 15/6/1882 ở Phượng Vũ, phủ Thường Tín (nay thuộc Phú Xuyên, Hà Nội). Theo Trần Thị Hạnh, ông học tiếng Pháp từ nhỏ, đỗ thủ khoa Trường Hậu bổ và làm phiên dịch ở nhiều tòa sứ. Năm 1906 ông dự Hội chợ thuộc địa ở Marseille, khi về nước thì rời bộ máy chính quyền thuộc địa để làm báo tự do^[1]. Ông mất ngày 2/5/1936 ở Sê Pôn (Lào) vì sốt rét khi sang đào vàng trả nợ; tang lễ tổ chức ở Hà Nội từ 6 đến 8/5/1936^[1].

Báo chí và chữ quốc ngữ

Nguyễn Văn Vĩnh là người làm chủ bút, chủ nhiệm nhiều tờ báo nhất trong báo chí đầu thế kỷ XX: Đăng cổ tùng báo (1907), Notre Journal (1908–1909), Notre Revue (1910), Lục tỉnh tân văn (1910), Đông Dương tạp chí (1913), Trung Bắc tân văn (1915), Học báo (1919) và tờ tiếng Pháp L'Annam nouveau (1931–1936). Theo Trần Thị Hạnh, Trung Bắc tân văn là tờ nhật báo đầu tiên ở Bắc Kỳ, còn Học báo là chuyên san sư phạm giúp giáo viên dạy chữ quốc ngữ^[1]. Ông cũng dạy chữ quốc ngữ và tiếng Pháp tại Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907^[1].

Trên số 2 của Đông Dương tạp chí (1913), ông kêu gọi dân học chữ quốc ngữ để thay chữ Hán và chữ Nôm, với lý do một người đọc thì cả nhà nghe hiểu, từ đàn ông đến phụ nữ và trẻ em^[1][3]. Ông đề nghị viết mọi thể loại, từ báo, sách, thơ, tiểu thuyết đến đơn từ, câu đối, bằng chữ quốc ngữ để người viết quen tay và văn chương bớt vụng về, đồng thời bàn việc thống nhất cách đặt câu, chấm câu, chính tả cho cả ba miền^[1]. Báo Pháp Luật Việt Nam dẫn câu ông được cho là đã nói: "Nước Nam ta mai sau này, hay dở cũng ở chữ quốc ngữ"^[3].

Phiên âm tên nước ngoài

Ông còn nêu một cách giải quyết vấn đề phiên âm tên nước ngoài. Với những tên đã quen như Pháp, Anh, Nga, Đức, Bỉ, Áo thì giữ cách gọi phổ biến. Với tên chưa phổ biến, nên phiên âm gần nguyên âm gốc bằng tiếng Việt rồi đặt tên gốc trong ngoặc đơn để người biết ngoại ngữ nhận ra^[1].

Hội dịch sách và dịch thuật

Tháng 6/1907, ông cùng một số trí thức Bắc Kỳ xin phép lập Hội dịch sách. Kỳ họp đầu ngày 4/8/1907 tại Hội Trí tri có khoảng 300 người; trong bài diễn thuyết, ông khẳng định nên lấy chữ quốc ngữ "làm quốc văn" và dịch sách nước ngoài ra quốc ngữ để phổ biến trong dân. Theo Đoàn Ánh Dương, bài diễn thuyết đăng trên hai số liên tiếp của Đăng cổ tùng báo; đề nghị lập Hội dịch sách có lẽ không được chính quyền thuộc địa chấp thuận, nhưng ông vẫn duy trì dịch thuật như một phương cách cải biến xã hội^[2].

Nhiều bản dịch của ông được tập hợp trong tủ sách "Âu Tây tư tưởng" do ông và Émile Vayrac phụ trách từ năm 1927: Ba người ngự lâm pháo thủ của Dumas, Tê-lê-mặc phiêu lưu ký của Fénelon, Gulliver du ký của Swift, truyện của Perrault, hài kịch của Molière, thơ ngụ ngôn La Fontaine, Truyện Gil Blas của Lesage^[2]. Ông còn dịch Những kẻ khốn nạn của Victor Hugo và dịch Truyện Kiều sang tiếng Pháp, đăng từng kỳ trên Đông Dương tạp chí từ số 18^[1][2].

Đánh giá còn nhiều chiều

Trần Thị Hạnh cho rằng đến năm 1918, khi Đông Dương tạp chí đình bản, chữ quốc ngữ đã được dùng rộng rãi thay chữ Hán và chữ Nôm và không ai còn nghi ngờ khả năng biểu đạt của nó; Nguyễn Văn Vĩnh được bà coi là người tiên phong trong phong trào cổ vũ chữ quốc ngữ^[1]. Tuy nhiên, bà cũng ghi nhận rằng trước đây có quan điểm xếp Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh vào những người "theo Pháp", khiến nhiều công trình và thành tựu của họ bị bỏ qua, và việc nghiên cứu ông phần nhiều dừng ở góc độ báo chí^[1]. Đoàn Ánh Dương lưu ý Nguyễn Văn Vĩnh và Phạm Quỳnh đều hợp tác với nhà cầm quyền: điều đó tạo thuận lợi về tài chính, pháp lý cho dịch thuật, nhưng cũng định hướng các tác phẩm được chọn dịch theo hướng ít nhạy cảm về chính trị^[2]. Báo Pháp Luật Việt Nam, dẫn Nguyễn Vỹ, nêu quan điểm chính trị của ông là đòi Pháp "trực trị" Trung và Bắc Kỳ với sự tham gia của dân; bài này chỉ ghi lại lời dẫn đó^[3].

Vì vậy, bài này chỉ xem xét vai trò của ông với chữ quốc ngữ, báo chí và dịch thuật, và nêu các đánh giá theo từng nguồn.