Chữ viết Ba Na hệ Latin và sách tranh Thần Giấy Hlabar

Từ trường truyền giáo đến bộ chữ Latin của người Ba Na

Người Ba Na (Bahnar) là một cộng đồng bản địa ở Tây Nguyên, và Kon Tum có những làng Ba Na lâu đời như Kon Kơ Tu^[2]. Theo phó giáo sư Lê Khắc Cường, thời kỳ nghiên cứu ngôn ngữ các dân tộc thiểu số ở Việt Nam trước năm 1960 bắt đầu với việc lập Hội Truyền giáo Kon Tum năm 1849. Các giáo sĩ Pháp truyền đạo trước hết trong cộng đồng Ba Na rồi mở rộng sang các dân tộc khác ở Tây Nguyên; khi ấy hầu hết các dân tộc thiểu số, kể cả người Ba Na, chưa có chữ viết^[1].

Cũng theo ông, năm 1861 các giáo sĩ xây dựng hệ thống chữ Ba Na bằng mẫu tự Latin. Bộ chữ này dùng để in Kinh Thánh, giảng đạo và sau đó đưa vào chương trình giáo dục song ngữ Ba Na – Pháp. Tiếp theo là hai bộ chữ Gia Rai (1918) và Ê Đê (1923), về cơ bản giống bộ chữ Ba Na. Ngày 2/12/1935, Toàn quyền Đông Dương ký nghị định công nhận một hệ chữ Latin dùng chung cho các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên. Bộ chữ này được sửa nhiều lần và thường gọi là chữ Ê Đê, và theo tác giả, hầu hết các hệ chữ ở các tỉnh phía Nam xây dựng về sau ít nhiều dựa trên đó^[1].

Từ điển và tài liệu học tiếng

Cùng bài viết ghi lại một số mốc từ điển: năm 1887 giáo sĩ Azémar xuất bản "Dictionnaire Stieng" ở Sài Gòn, được coi là từ điển đầu tiên đối chiếu một ngôn ngữ dân tộc thiểu số với tiếng Pháp; năm 1889 "Dictionnaire Bahnar-Français" của Dourisboure in ở Hồng Kông. Linh mục Alberty, từ năm 1900 ở địa phận Kon Tum, là tác giả và đồng tác giả cuốn từ vựng Pháp – Ba Na in ở Hà Nội năm 1940 và cuốn đối thoại Pháp – Ba Na in ở Sài Gòn năm 1944^[1]. Bài của Lê Khắc Cường là tổng quan ngắn, không đi sâu cách ghi âm của chữ Ba Na, nên phần quy tắc chính tả cụ thể chưa được trình bày ở đây.

"Thần Giấy Hlabar" năm 2026

Tháng 6/2026, Nhà xuất bản Kim Đồng ra mắt sách tranh "Thần Giấy Hlabar – Sử thi nhỏ về chữ viết Bahnar" của tiến sĩ ngôn ngữ học Phạm Thị Kiều Ly (lời) và họa sĩ Tạ Huy Long (tranh); buổi giao lưu diễn ra ngày 27/6^[2][3]. Sách được chuyển thể từ công trình nghiên cứu "Lịch sử chữ viết hệ Latinh của tiếng Bahnar với việc nghiên cứu, bảo tồn và phục dựng các giá trị văn hóa lịch sử của dân tộc" do bà chủ nhiệm, dựa trên điền dã ở Tây Nguyên và nghiên cứu tư liệu ở Paris^[2][3]. Sách có 96 trang minh họa màu khổ lớn; họa sĩ cho biết nhóm đã nghiên cứu đời sống, kiến trúc, trang phục, lễ hội và cảnh quan Tây Nguyên để hình ảnh phản ánh bản sắc Ba Na^[3].

Câu chuyện lấy bối cảnh làng Kon Kơ Tu, một làng cổ của người Ba Na ở Kon Tum. Cô bé Hri hỏi vì sao người Ba Na phải học tiếng Việt và người Ba Na có chữ viết hay không. Từ đó sách kể về việc các thừa sai Pháp học tiếng Ba Na, ghi âm tiếng bản địa bằng chữ Latin, mở trường và dựng nhà in^[2][3]. Theo tác giả, "Hlabar" trong tiếng Ba Na nghĩa là sách, tài liệu; sách đặt tên "Thần Giấy" vì với người Ba Na thế kỷ XIX, giấy và chữ viết cũng là một vị "thần" mới bổ sung vào tín ngưỡng vạn vật hữu linh^[2][3].

Hai ấn bản song song

Cuốn sách ra mắt đồng thời hai bản: bản tiếng Việt "Thần Giấy Hlabar" và bản tiếng Ba Na "Yang Hlabar" do dịch giả Ja Mi chuyển ngữ, nhằm khuyến khích trao truyền giữa các thế hệ và đa dạng ngôn ngữ^[2][3]. Trước buổi ra mắt ở Hà Nội, hai tác giả có hai buổi đọc sách cho thiếu nhi ở làng Kon Kơ Tu và trung tâm thành phố Kon Tum^[2]. Theo nhóm tác giả, việc tạo dựng chữ viết mới chỉ là bước khởi đầu; muốn giữ gìn và phát triển ngôn ngữ cần sự chung tay của cộng đồng, giáo dục và các chính sách hỗ trợ để người trẻ dùng tiếng mẹ đẻ, đọc và viết^[3].

Lưu ý về nguồn

Năm 1861 và các mốc khác trong bài chủ yếu dựa vào một bài tổng quan của Lê Khắc Cường, không phải nghiên cứu gốc về lịch sử chữ Ba Na. Hai bài báo năm 2026 thuật lại buổi ra mắt sách và lời tác giả, chưa nêu chi tiết nghiên cứu của dự án^[1][2][3].