Tang ma truyền thống của người Mông ở miền núi Thanh Hóa và những thay đổi hiện nay

Người Mông ở miền núi Thanh Hóa

Người Mông ở miền Tây Thanh Hóa sống chủ yếu ở các xã biên giới, tập trung ở vùng Mường Lát. Theo Nguyễn Thị Việt Hưng và Lê Thị Hiền (Trường Đại học Hồng Đức), một bộ phận di cư từ Trung Quốc qua Hà Giang, Lào Cai; bộ phận khác từ Lào qua Hủa Phăn, định cư ở Mường Lát khoảng 150–200 năm trước^[1]. Các nguồn đếm số bản không giống nhau: bài học thuật nêu 46 bản thuộc 9 xã, còn Báo Văn hóa (2024) ghi 44 bản thuộc 10 xã của ba huyện Mường Lát, Quan Hóa, Quan Sơn^[1][2]. Bài viết này mô tả tang ma của người Mông trắng theo công trình điền dã của hai tác giả trên, đối chiếu với báo chí địa phương.

Báo tang và những người làm tang

Khi người bệnh nặng, người con trai cả thường nâng người bệnh dậy để thực hiện nghi thức "nhìn trời, nhìn đất, nhìn người thân lần cuối". Khi người ấy mất, thi hài được đặt xuống nền đất cạnh bếp lửa; một người trong dòng họ thổi ba hồi tù và để báo tin, và trước đây còn bắn ba phát súng kíp. Cả làng cùng lo việc tang với các vai trò: trưởng họ làm chủ lễ, thày chỉ đường dẫn hồn về với tổ tiên, tang quản lo hậu cần, thày khèn, thày trống và những người đến viếng, gọi là "gốc khách". Trống tang là vật linh thiêng của dòng họ, do một hộ độc thân giữ và chỉ dùng trong tang lễ^[1]. Người mất được rửa mặt, mặc trang phục truyền thống và mang theo túi đựng cơm; gà trống được cúng để dẫn đường cho linh hồn^[1].

Cúng chỉ đường và phúng viếng

Người Mông trắng tin rằng sau khi chết linh hồn phải trở về với tổ tiên; nếu không được dẫn dắt, hồn sẽ lạc và thành "ma đói" gây hại. Vì vậy phần quan trọng nhất là nghi thức cúng chỉ đường. Thày cúng được trao một đoạn ống trúc, biểu tượng cây gậy dẫn đường, bổ đôi để gieo quẻ; ông làm chiếc ô giấy bản che chở linh hồn, cúng liễn cơm mèn mén và gà trống chẻ đôi, rửa mặt cho người chết lần cuối bằng vải lanh trắng, rồi đọc và hát bài tiễn linh kể về nguồn gốc con người và hành trình sinh tử. Chỉ khi lễ cúng xong người thân mới được khóc thành tiếng; sau đó thày khèn thổi các điệu khèn mô tả hành trình của linh hồn^[1].

Báo Thanh tra (2021) cho biết trong tang lễ Mông ở Mường Lát có các bài khèn về nguồn gốc cây cỏ, con vật và bài khèn chỉ đường cho người chết về với tổ tiên^[3]. Khách viếng mang giấy tiền, rượu, gạo, thịt; thày khèn của chủ tang và của khách có thể đối khèn, và phần phúng viếng được ghi lại để sau này "đáp lễ" theo tục vay và trả^[1].

Chôn cất và lễ ma khô

Việc chôn cất thường vào sáng hôm sau. Đoàn tang đi dưới tiếng khèn trống: người thổi khèn đi đầu, phụ nữ cầm bó cỏ tranh cháy tượng trưng ánh sáng dẫn đường, rồi đến những người khiêng quan tài. Bài học thuật mô tả việc hiến sinh trâu, bò tại nơi an táng, con vật được buộc dây nối với quan tài như "của cải" cho linh hồn; thịt được nấu thành bữa cơm chia tay ngay tại nghĩa địa. Trước khi hạ huyệt, thày cúng mở nắp quan tài ba lần để người chết "nhìn trời lần cuối"^[1].

Lễ ma khô tổ chức khoảng 13 ngày sau khi chôn, hoặc muộn hơn vài tháng, vài năm tùy điều kiện gia đình. Lễ rước hồn người chết về nhà qua một hình nhân bằng rơm hoặc vải, mời ăn cơm, uống rượu, nghe hát lần cuối, rồi chấm dứt những kiêng kỵ đối với người thân^[1].

Thay đổi và tranh luận

Theo hai tác giả, thời gian tang lễ nay rút xuống 3–5 ngày so với 7–10 ngày trước đây; lễ ma khô từng kéo dài một ngày một đêm nay còn một đêm và một buổi sáng; phúng viếng chuyển dần từ hiện vật sang tiền mặt, thanh niên ủng hộ cách làm gọn hơn nhưng vẫn gặp sức ép từ lớp lớn tuổi^[1].

Chính quyền địa phương coi một số tập tục là "hủ tục". Năm 2013, Thanh Hóa phê duyệt đề án xây dựng nếp sống văn hóa trong tang lễ vùng Mông đến năm 2020; Mường Lát tiếp tục kế hoạch 2021–2025 cho 39 bản^[2]. Báo Thanh tra liệt kê các tập tục cần bỏ gồm bắn súng báo tang (7 phát với nam, 9 phát với nữ), để thi hài trên cáng treo giữa nhà ("neeg tuag", được hiểu như con ngựa đưa người chết về với tổ tiên) mà chưa nhập quan, giết nhiều trâu bò, và chôn cất ngoài nghĩa địa tập trung; các giá trị được giữ gồm khâm liệm, khèn, trống và các lễ giỗ^[3]. Theo Ban Dân tộc tỉnh được Báo Văn hóa dẫn, nay 100% đám tang dùng quan tài, không còn bắn súng, chôn trong vòng 48 giờ và 100% bản đã đưa quy định về tang lễ vào hương ước^[2]. Đây là báo cáo của cơ quan quản lý, chưa có số liệu độc lập.