Áo bà ba và khăn rằn của người Nam Bộ

Nguồn gốc còn nhiều ý kiến

Áo bà ba và khăn rằn là cặp trang phục gắn với hình ảnh người dân đồng bằng sông Cửu Long^[1]. Báo Tuổi Trẻ nhận xét chưa thấy tư liệu nào xác định rõ nguồn gốc áo bà ba, chỉ biết đến đầu thế kỷ XX áo đã được mặc khá phổ biến khắp Nam Bộ. Theo nhà văn Sơn Nam, "Bà Ba" là người Mã Lai lai Trung Hoa và kiểu áo vạt ngắn không cổ là áo của người Bà Ba; một quan niệm khác cho rằng áo bà ba có thể là cách tân từ áo lá và áo xá xẩu may bằng vải buồm đen của người Hoa lao động^[1]. Báo Thanh Niên ghi thêm hai ý kiến: có tài liệu cho rằng áo du nhập vào Nam Bộ từ thế kỷ XIX nhờ Trương Vĩnh Ký cách tân từ kiểu áo của người dân đảo Penang (Malaysia); ý kiến khác thì cho rằng từ thời khai hoang, người di cư đã cách tân áo dài thành bộ bà ba cho hợp với đời sống sông nước^[3].

Đặc điểm và công dụng

Theo Báo Tuổi Trẻ, người nông dân đồng bằng sông Cửu Long ngày xưa thường mặc bộ bà ba đen đi đồng vì vừa sạch vừa dễ giặt, may bằng các loại vải mau khô sau khi giặt. Áo xẻ hai bên hông cho thoáng, gần vạt có hai túi lớn để đựng đồ nhỏ như thuốc rê, diêm quẹt, tiền bạc; cả nam lẫn nữ đều mặc khi đi làm, đi chợ, đi chơi. Khi đi chơi, họ chọn màu nhẹ như trắng, xám tro; phụ nữ chuộng màu mạ non, xanh lơ nhạt với vải đắt tiền hơn như the, lụa^[1]. Cũng theo bài này, vải ngày xưa được nhuộm bằng lá bàng, vỏ trâm bầu, trái mặc nưa rồi phủ bùn để chống phai màu^[1].

Báo Thanh Niên dẫn nhà nghiên cứu văn hóa Nhâm Hùng cho biết ban đầu áo chỉ có màu đen, vải thô, nam nữ mặc như nhau; về sau giới khá giả cũng mặc, may bằng lụa lèo, gấm. Thanh Niên gọi những năm 1965-1975 là thời hoàng kim của áo bà ba ở cả nông thôn và đô thị miền Nam, khi các tiệm may cách tân áo ôm eo hơn^[3]. Báo Tuổi Trẻ cũng ghi nhận trong thập niên 1960-1970, áo dài bà ba được phụ nữ thành thị may hẹp, ôm sát hơn và có thêm các kiểu cổ, kiểu ráp tay tiếp thu từ y phục nước ngoài^[1].

Khăn rằn

Khăn rằn là tấm khăn hình chữ nhật dài khoảng 1,2 m, rộng 40-50 cm, có họa tiết ô vuông trắng đen hoặc trắng nâu^[2]. Báo Tuổi Trẻ cho biết chưa có nhà nghiên cứu nào khẳng định chính xác nguồn gốc, nhưng theo lời các bậc cao niên và một số nhà nghiên cứu, khăn có gốc từ người Khmer; qua quá trình cộng cư, khăn trở thành trang phục đặc trưng của nhiều dân tộc ở đồng bằng sông Cửu Long^[1][2]. Báo Thanh Niên ghi lại một tài liệu cho rằng những ô vuông caro của khăn xuất phát từ tín ngưỡng của người Khmer theo Hindu giáo thờ thần Vishnu và rắn thần Naga, và khăn Krama của người Khmer giống khăn rằn; sau đó người Khmer, Kinh, Hoa và Chăm đều dùng^[3].

Cách dùng rất đa dạng. Đàn ông buộc khăn ngang trán để mồ hôi không chảy xuống mắt, phụ nữ quàng cổ hoặc vắt trên đầu để lau mồ hôi^[1][2]. Báo Thanh Niên kể thêm đàn ông còn cột khăn ngang hông để giắt nông cụ, khăn làm khăn tắm hoặc địu con; phụ nữ đứng tuổi thường quấn khăn sọc đỏ trắng, thiếu nữ chưa chồng hay chọn khăn sọc xanh trắng^[3].

Lễ phục, tang phục và ngày nay

Báo Tuổi Trẻ viết rằng trang phục lễ phổ biến xưa của Nam Bộ là khăn đóng áo dài may bằng vải đắt tiền kèm quần trắng, mặc khi cúng đình, dự đám cưới và các dịp hiếu hỷ; tang phục màu trắng, vải thô^[1].

Ngày nay, theo Báo Thanh Niên, bộ bà ba vẫn là trang phục phổ biến ở nhiều vùng nông thôn miền Tây, và ở đô thị thường xuất hiện trong dịp lễ tết, hội hè, biểu diễn đờn ca tài tử, cải lương, hay tại các khu du lịch miệt vườn; khăn rằn còn là quà lưu niệm và phụ kiện thời trang^[3].