Áo dài Việt Nam: từ áo ngũ thân đến áo dài hiện đại

Tiền thân: áo giao lãnh, áo tứ thân

Báo Tuổi Trẻ, trả lời một bạn đọc về lịch sử áo dài, cho biết một số tác giả nghiên cứu cùng quan điểm rằng chiếc áo dài xưa nhất là áo giao lãnh, tương tự áo tứ thân (có tác giả coi đó là một); áo gồm bốn thân, mặc phủ ngoài yếm lót và váy tơ đen^[3]. Bài của VietnamPlus nhắc áo tứ thân "thắt vạt khoe yếm" là cách mặc của phụ nữ ngoài Bắc, đối lập với áo năm thân cài khuy của Đàng Trong^[1].

Áo ngũ thân và các ý kiến về thời điểm ra đời

Theo Báo Văn hóa, khoảng đầu thế kỷ XVII, ở Đàng Trong xuất hiện loại áo dài mới là áo ngũ thân; từ năm 1744, chúa Nguyễn Phúc Khoát chọn loại trang phục này làm thường phục cho nhân dân Đàng Trong; đầu thế kỷ XIX, vua Minh Mạng chọn làm trang phục chung cho cả nước, và trong khoảng 1837-1945 áo ngũ thân phổ biến ở cả hai miền^[2].

Thời điểm ra đời của áo ngũ thân vẫn có nhiều ý kiến. VietnamPlus cho biết một bộ phận công chúng và chuyên gia cho rằng áo xuất hiện năm 1744, dựa trên đoạn Lê Quý Đôn viết trong Phủ biên tạp lục về việc Nguyễn Phúc Khoát xưng vương và đổi cách ăn mặc; một bộ phận khác cho rằng áo có từ thời chúa Nguyễn Phúc Nguyên (khoảng 1613-1635), dựa vào sách của Phan Khoang chép việc Đào Duy Từ khuyên chúa cho phụ nữ bỏ áo bốn thân mặc áo năm thân cài khuy. Một số tác giả còn suy đoán áo kameez của Ấn Độ, qua người Chăm, đã góp phần hình thành áo ngũ thân^[1].

Áo ngũ thân có năm thân ráp theo chiều dọc: hai thân trước và hai thân sau nối sống ở giữa, thêm một "thân con" nằm trong vạt phải; cổ đứng cao khoảng một tấc, có năm khuy cài^[1]. Bài VietnamPlus ghi lại cách lý giải rằng bốn thân ngoài tượng trưng "tứ thân phụ mẫu" còn thân con nhắc người mặc bổn phận hiếu thảo; đây là cách giải thích mang tính biểu trưng của tác giả và một số nhà nghiên cứu ở Huế, không phải kết luận chung^[1].

Từ áo ngũ thân đến áo dài hiện đại

Báo Tuổi Trẻ ghi rằng đầu thế kỷ XIX, thời Gia Long, kiểu áo ngũ thân phổ biến trong giới phụ nữ quyền quý; năm 1828 (Minh Mạng thứ chín), theo chiếu chỉ cấm mặc váy, phụ nữ chuyển sang mặc áo dài với quần^[3]. Theo Sở Văn hóa và Thể thao Thừa Thiên Huế, được Báo Pháp luật Việt Nam dẫn lại, năm 1802 vua Gia Long có ý định thay đổi phục trang nhưng không thực hiện được; từ năm 1826 đến 1837 vua Minh Mạng quyết liệt thay đổi trang phục cả nước, từ đó áo dài được áp dụng rộng rãi trên phạm vi toàn quốc^[4].

Đầu thế kỷ XX, áo dài có nhiều cách tân. Theo Tuổi Trẻ, năm 1930 họa sĩ Cát Tường giới thiệu kiểu áo dài Le Mur với vai nối, tay phồng, cổ bồng hoặc cổ rộng; năm 1934 họa sĩ Lê Phổ cải tiến, bỏ vai phồng để dung hòa với áo ngũ thân cũ, và kiểu áo của ông thường được coi là chuẩn mực. Khoảng thập niên 1960, một nhà may ở Sài Gòn ra kiểu tay raglan^[3].

Di sản ngày nay

Ngày 9/8/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 2320/QĐ-BVHTTDL ghi danh "Tri thức may, mặc áo dài Huế" vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[4]; Bộ trưởng Nguyễn Văn Hùng là người ký quyết định^[5]. Việc ghi danh gắn với đề án "Huế - Kinh đô Áo dài Việt Nam", được Ủy ban nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế phê duyệt ngày 29/3/2023^[4]. Sở Văn hóa và Thể thao Thừa Thiên Huế cho biết sẽ đề xuất xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO, nhưng đây mới là dự định^[4].

Một số bài viết gọi áo ngũ thân là "quốc phục" của người Việt trong giai đoạn 1837-1945^[1][2]; đây là cách gọi trong các bài viết đề cao việc phục hưng áo dài truyền thống, và các nguồn trên không dẫn văn bản pháp lý nào quy định như vậy.