Áo tứ thân của phụ nữ Bắc Bộ

Cấu tạo của áo tứ thân

Theo Pháp luật Plus, lưng áo tứ thân gồm hai mảnh vải cùng gam màu ghép lại; phía trước có hai thân tách rời và được buộc lại, thả trước bụng cho mềm mại, uyển chuyển. Phần ngực không cài hết mà để lộ chiếc yếm thắm bên trong; áo dài gần chấm gót, thường đi với thắt lưng lụa màu, khăn vuông mỏ quạ và nón quai thao^[3]. Trịnh Bách, trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, mô tả áo tứ thân là dạng "trực lĩnh", mở dọc giữa hai vạt trước và không có khuy cài; phụ nữ nông thôn Bắc Bộ khoác vạt phải lên vạt trái rồi quấn dây lưng vải quanh bụng để giữ hai vạt^[2].

Bảo tàng Hà Nội, khi giới thiệu phụ nữ Hà Nội đầu thế kỷ XX, ghi hình ảnh quen thuộc ở các chợ Đồng Xuân, Hàng Đào, Hàng Ngang là bốn thân áo buông nhẹ, hai thân trước buộc gọn phía trước, thấp thoáng sắc yếm đào bên trong; váy đụp nâu sẫm phủ dài đến mắt cá chân, thắt lưng lụa mềm tạo điểm nhấn^[1]. Hai nguồn mô tả phần dưới khác nhau: Bảo tàng Hà Nội nói váy đụp, Pháp luật Plus nói quần lĩnh đen^[1][3].

Chất liệu và màu sắc

Theo Bảo tàng Hà Nội, áo tứ thân gắn với phụ nữ lao động, tiểu thương và người làm nghề thủ công; chất liệu thường là vải nâu, the hoặc lụa mộc, màu thiên về nâu non, nâu già, đen. Sự giản dị ấy vẫn có điểm nhấn: yếm có thể hồng cánh sen, vàng nhạt hay xanh thiên thanh, thắt lưng lụa chọn sao cho hài hòa với áo^[1]. Pháp luật Plus ghi áo thường có màu tự nhiên, do các bà, các mẹ giã củ nâu, lá bàng hoặc dùng bùn dẻo dưới ao để nhuộm^[3]. Trịnh Bách nhắc áo tứ thân truyền thống có màu nâu sồng mộc mạc, đi cùng yếm và váy^[2].

Pháp luật Plus dẫn lời cụ Mai (68 tuổi, làng Mông Phụ, xã Đường Lâm, Hà Nội) kể ngày trước bà mặc áo tứ thân hằng ngày, nhà nghèo nên bốn chị em chung mấy bộ, mặc đi mặc lại đến bạc màu, sờn chỉ^[3].

Nguồn gốc còn nhiều ý kiến

Trịnh Bách cho rằng áo tứ thân tay hẹp thuộc nhóm áo "trách tụ" của Trung Hoa: theo sách Tam tài đồ hội thời Minh, loại áo "bối tử" được đặt thêm vào triều phục từ thời vua Tần Nhị Thế (230-207 TCN); sang đời Nguyên dạng áo này trở thành trang phục rất phổ thông của nữ giới, và đến đời Minh vạt áo đã ngắn như áo tứ thân của Việt Nam. Từ đó tác giả cho rằng áo không thể là sản vật của Việt Nam nhưng có thể đã hiện diện ở Việt Nam từ rất lâu, trong thiên niên kỷ Bắc thuộc và không muộn hơn thời Đường^[2]. Đây là suy luận của một tác giả, dựa trên đối chiếu tranh vẽ và thư tịch; các nguồn còn lại không bàn về nguồn gốc áo, nên bài này không coi đó là kết luận chung.

Từ áo tứ thân đến áo ngũ thân và ngày nay

Bảo tàng Hà Nội cho biết áo ngũ thân trang trọng hơn, thường dành cho phụ nữ tầng lớp trung lưu hoặc dịp lễ Tết, cưới hỏi; sang thập niên 1930, áo ngũ thân dần được cải biến dưới ảnh hưởng thẩm mỹ phương Tây, thành áo dài có phom gọn hơn^[1].

Nhiều nguồn cùng nhận xét áo tứ thân nay hiếm gặp. Pháp luật Plus viết hình ảnh cô gái mặc bộ trang phục này chủ yếu còn trong trình diễn, sân khấu, phim ảnh, dù một số người cao tuổi ở làng cổ vẫn giữ áo làm thủ công^[3]. Trịnh Bách viết nó chỉ còn được thấy ở dạng cải biên, màu mè, qua nghệ thuật trình diễn^[2]. VietnamPlus đưa tin tháng 4/2016 nhà thiết kế Kelly Bùi giới thiệu bộ sưu tập "Tonkin" tại Tuần lễ Thời trang Thượng Hải, khai thác hình ảnh người phụ nữ Bắc Bộ với áo dài - tứ thân và nón quai thao theo hướng cách tân^[4].