Trang phục quan họ: áo mớ ba và nón quai thao

Trang phục của liền anh, liền chị

Dân ca quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh năm 2009, được thực hành ở Bắc Ninh và Bắc Giang; trong hồ sơ, UNESCO mô tả phụ nữ đội nón tròn lớn và quàng khăn, còn nam giới mặc áo dài cánh, đội khăn xếp và mang ô^[2]. Theo Báo Văn hóa, trang phục quan họ gắn chặt với lối hát và là phần quan trọng của các buổi trình diễn mang nét văn hóa nông thôn Kinh Bắc^[1].

Liền chị: áo mớ ba, khăn mỏ quạ

Báo Văn hóa (2024) mô tả bộ áo của liền chị trong một phần trình diễn của đoàn quan họ Bắc Ninh: ba lớp áo "mớ ba", lớp trong màu xanh bạc hà, lớp giữa hồng đỏ và lớp ngoài là sa đen mỏng nên tổng thể ra màu nâu thẫm. Cổ áo để lộ yếm màu đào, dây yếm buộc sau lưng rồi vắt qua vai; đầu chít khăn nhung và khăn vuông mỏ quạ đen gấp thành hình búp sen. Người mặc buộc hai dải thắt lưng, đi dép cong, đeo xà tích và đội nón ba tầm. Vải dùng là lụa, lụa Hà Đông, lĩnh Tía hoặc sa tanh đen cho váy, vải Láng hoặc Chéo Go cho khăn^[1]. Bài của Báo Văn hóa chỉ mô tả bộ "mớ ba"; các nguồn đã dẫn không mô tả bộ "mớ bảy" hay quy định số lớp áo theo thời tiết, tuổi tác^[1][4].

Liền anh: áo the, khăn xếp

Cũng theo bài đó, liền anh mặc áo the đen bên ngoài, bên trong là áo gấm trắng hoặc vàng có hoa văn chữ Thọ, quần trắng, đội khăn xếp đen gấp bảy hoặc chín nếp, đi giày Gia Định và cầm ô lục soạn đen^[1]. Khi đối chiếu, hồ sơ UNESCO ghi nam giới mặc áo dài cánh, khăn xếp và mang ô, khớp ở phần khăn và ô^[2].

Nón quai thao

Viet Nam News giải thích "ba tầm" chỉ cỡ nón chứ không phải số lớp lá: nón làm từ lá, thường hai lớp lá, đôi khi thêm một lớp mo nang để nón chắc. Quai thao là dây nón dệt từ tơ, do thợ làng Đơ Thao (xã Triều Khúc, Hà Nội) dệt và nhuộm kỹ, có giá trị cao, đôi khi đắt hơn cả chiếc nón; ban đầu dây làm bằng tre rồi đổi sang vải hoặc tơ. Quai thao dùng với nhiều loại nón, phổ biến nhất là nón ba tầm, và thành biểu tượng của nón quý, nón lễ hội; nón này còn được dùng làm nón cô dâu, nón sư (màu đen) và nón phụ nữ giàu có^[3]. Bài này không đề cập quan họ, nên không dùng để mô tả nón trong quan họ, chỉ để hiểu cấu tạo và vị trí của quai thao.

Về lịch sử, theo Trịnh Bách trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, sách của sử gia Phan Khoang chép tương truyền Đào Duy Từ khuyên chúa Nguyễn Phúc Nguyên đổi cách ăn mặc của dân Đàng Trong cho khác Đàng Ngoài, như bỏ "nón thượng" (gồm nón quai thao, nón thúng) mà đội nón chóp, bỏ áo tứ thân phơi yếm mà mặc áo năm thân cài khuy^[6]. Viet Nam News cho biết từ khoảng năm 1940, nón chóp từ Huế phổ biến khắp cả nước, khiến nón ba tầm gần như biến mất ở miền Bắc^[3].

Nón quai thao khi hát và trang phục hôm nay

Trong bài trả lời phỏng vấn Báo Pháp luật Việt Nam năm 2012, nghệ sĩ Thanh Quý của Nhà hát dân ca quan họ Bắc Ninh kể việc "ngả nón" của liền chị: vì từ sông lên bờ khá xa, các liền chị phải gỡ nón quai thao trên bờ để nhận tiền thưởng rồi cúi đầu cảm ơn; bà cho rằng hành động có từ lâu này nay bị thương mại hóa^[5]. Báo Văn hóa ghi chất liệu hiện đại đa dạng và nhiều màu hơn, vải khổ rộng nên áo không còn cần bốn thân, một số đường nối được bỏ, áo mềm và nhẹ hơn^[1]. Nghệ sĩ Đào Thúy Miền của đoàn quan họ Bắc Ninh là người được bài này dẫn lời^[1]. Còn theo VOV năm 2014, ở Hội Lim có dịch vụ cho thuê trang phục liền anh, liền chị và nón quai thao để khách chụp ảnh, giá 20.000-30.000 đồng một bộ, thuê vài phút, hoạt động chưa được cho phép chính thức^[4].