Dép cao su (dép lốp) trong hai cuộc kháng chiến

Đôi dép làm từ lốp xe

Theo Báo Văn hóa, dép cao su, còn gọi là dép lốp, được làm từ săm lốp xe ô tô cũ, với ưu điểm chi phí rẻ, đi nhẹ và êm, lội nước và bùn thuận tiện, có thể bảo vệ bàn chân cả khi giẫm lên mảnh thủy tinh, dây thép gai^[1]. Báo Nhân Dân ghi trời nắng dép nhẹ, dễ di chuyển, trời mưa đường sình lầy dép bám đường và dễ làm sạch, dùng được hàng chục năm^[2]. Tuổi Trẻ cho biết loại cao su bền nhất nhưng cũng khó làm nhất là lốp xe tải siêu trường siêu trọng và lốp máy bay^[4].

Đôi dép gắn với Chủ tịch Hồ Chí Minh, theo Báo Văn hóa và Báo Nhân Dân, ra đời khoảng năm 1947, chế tạo từ một chiếc lốp ô tô quân sự của quân đội Pháp do quân đội Việt Nam thu được sau trận phục kích ở Việt Bắc; một bài khác ghi cụ thể là trong chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông 1947^[1][2][3]. Các bài này viết Người dùng đôi dép trong suốt 20 năm, từ 1947 đến khi qua đời, kể cả khi đi thăm nhiều nước như Trung Quốc, Pháp, Ấn Độ; đôi dép bản gốc hiện trưng bày trong Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh^[1][2].

Các mẫu dép gắn với từng thời kỳ

Báo Nhân Dân (2023) nêu các kiểu dép làm từ lốp xe cũ như dép Bác Hồ 1947, dép Bộ đội 1954, dép Khe Sanh 1968, dép Giải phóng quân 1975, được bộ đội sử dụng rộng rãi trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ^[3]. Báo Nhân Dân (2022) kể thêm các mẫu mang tên dép lốp "Trận chiến Điện Biên Phủ", dép "Thanh niên xung phong" trong triển lãm tại Bảo tàng Hồ Chí Minh^[2]. Theo Tuổi Trẻ, ba mẫu được bày ở vị trí trang trọng nhất tại cơ sở "Vua dép lốp" là "Bác Hồ", "Bác Giáp" (mẫu sản xuất thời kháng chiến chống Pháp) và "Khe Sanh" (mẫu của bộ đội thời kháng chiến chống Mỹ); đó là những cái tên do người thợ đặt^[4].

Báo Văn hóa (2022) ghi dép lốp xuất hiện từ những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp và ghi năm "1940", mốc này lệch so với năm 1947 của dép Bác Hồ trong cùng bài; bài không giải thích sự chênh lệch đó^[1].

Nghề làm dép lốp

Nghệ nhân Phạm Quang Xuân, được gọi là "Vua dép lốp", là người gắn bó với dép lốp hơn 50 năm. Theo Báo Văn hóa, năm 1970 ông là một trong 5 người làm 10 đôi dép Bác Hồ theo đặt hàng của Bảo tàng Hồ Chí Minh để trưng bày ở các bảo tàng trên toàn quốc^[1]; Tuổi Trẻ lại viết ông là một trong bốn người thợ được chọn tái tạo đôi dép ấy từ ngày mới thành lập bảo tàng^[4]. Theo Tuổi Trẻ, ông từng làm trong phân xưởng dép cao su của Xí nghiệp dép lốp Trường Sơn (phố Hàng Bồ, Hà Nội); xí nghiệp giải thể năm 1985, dép cao su dần bị dép nhựa, dép da thay thế và nghề gần như biến mất^[4].

Các công đoạn được nghệ nhân trình diễn gồm quay lốp thành tấm cao su, khoanh đế dép, khoét đế dép, đục lỗ xâu quai và rút quai dép^[2]. Tuổi Trẻ ghi những người thợ dùng dao chuyên dụng nhúng nước xà phòng để xẻ vòng cao su cứng và dày^[4].

Từ biểu tượng giản dị đến sản phẩm đương đại

Báo Nhân Dân (2022) viết cùng bộ trang phục giản dị, đôi dép cao su đã trở thành biểu tượng về đức tính khiêm nhường, giản dị của Chủ tịch Hồ Chí Minh, và dép cao su cũng được xem như "nhân chứng" của một thời đại^[2]. Bảo tàng Hồ Chí Minh và các đơn vị văn hóa tổ chức chương trình "Huyền thoại bước chân" giới thiệu lịch sử dép lốp: năm 2022 tại Bảo tàng Hồ Chí Minh, năm 2023 tại đình Kim Ngân (phố Hàng Bạc, Hà Nội)^[2][3].

Tuổi Trẻ (2021) ghi từ khi dịch COVID-19 bùng phát, thương hiệu "Vua dép lốp" quay lại thị trường trong nước với khoảng 20 thợ; dép lốp ngày nay có nhiều kiểu như quai hậu, dép rọ, dép lê, xăng đan, kể cả loại cao gót vừa phải, khách hàng gồm người nước ngoài, cựu binh và người thích phong cách cá tính^[4]. Một xưởng nhỏ trong khuôn viên Bảo tàng Hồ Chí Minh vừa làm vừa sửa dép và biểu diễn thao tác nghề cho du khách^[4].