Thổ cẩm hạt cườm của người Cơ Tu và Tà Ôi (zèng)

Hai dân tộc, một vùng dệt

Người Cơ Tu và người Tà Ôi thuộc ngành ngôn ngữ Cơtuic của nhóm Môn - Khmer, cư trú ở phía bắc dãy Trường Sơn, tập trung ở miền núi Quảng Nam và Thừa Thiên - Huế (nay là Đà Nẵng và Huế), ngoài ra còn ở Lào. Theo Trần Tấn Vịnh trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ của Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế, nghề trồng bông, dệt vải là nghề thủ công cổ truyền của phụ nữ hai dân tộc; nhờ giữ nghề dệt, đồng bào có bộ trang phục khá hoàn chỉnh gồm váy, áo, khố, tấm choàng, mũ, dây buộc tóc và thắt ngực, yếm, trang trí hoa văn và màu sắc nổi bật^[1]. Bài viết ghi năm 2014 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa nghề dệt thổ cẩm của người Cơ Tu vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[1]. Với người Tà Ôi, Báo Văn hóa cho biết tấm thổ cẩm hạt cườm gọi là zèng đã được Bộ đưa vào danh mục di sản quốc gia từ năm 2016^[3].

Từ cây bông đến sợi màu

Theo Trần Tấn Vịnh, quy trình chế biến sợi gồm tách hạt bông, bật bông cho tơi, quấn bông thành lọn, se sợi rồi quấn sợi thô lên khung tre để mang đi nhuộm. Các màu cơ bản là trắng, đen, đỏ, xanh, vàng; cây chàm (tiếng địa phương là ta râm) là cây nhuộm quan trọng nhất, nhuộm đen thẫm có khi phải nhuộm tám lần, thêm vôi bột nung từ vỏ ốc suối làm chất phụ gia^[1]. Cũng theo bài này, màu vàng lấy từ rễ cây vàng đắng, màu hồng từ củ nâu, màu tím từ rễ cây sim, còn thuốc nhuộm đỏ thường được đổi với người Lào, dù một số làng vẫn tự chế từ củ cây rừng^[1]. Báo Pháp luật Việt Nam ghi lại cách kể của người Tà Ôi ở A Lưới: màu đen từ vỏ và lá cây ta-râm, vàng từ củ a-rác, đỏ từ củ a-chất; nguyên liệu phụ gồm vỏ ốc đá, bột sắn hoặc bột nếp khô để giữ màu^[4]. Hai nguồn gọi tên cây và gán màu cho từng loại củ khác nhau.

Khung dệt, kỹ thuật và hạt cườm

Hai dân tộc dùng khung dệt cổ sơ, người dệt ngồi duỗi chân, dùng sức căng của lưng và chân để căng sợi, nên dệt được những tấm vải có khổ theo ý muốn^[1]. Kỹ thuật "dệt bao sợi" (ikat), buộc lá cây vào sợi chàm để sợi giữ màu xanh khi nhuộm đen, tạo họa tiết gợn sóng trên nền vải chàm, được Trần Tấn Vịnh coi là nét đặc sắc mà nay chỉ còn ít thợ dệt, trong đó có làng Công Dồn (Nam Giang, Quảng Nam cũ), giữ được^[1]. Hoa văn hạt cườm làm nên giá trị của nhiều tấm vải: theo Báo Pháp luật, người thợ chèn hạt cườm trong lúc dệt, hoa văn chia thành ba nhóm thực vật, động vật, đồ vật với hơn 70 mẫu, như hoa văn hàng rào, cây chông, nhà dài; hạt cườm xưa làm từ hạt cây hoặc chì nấu chảy, nay phần lớn dùng nhựa^[4]. Trần Tấn Vịnh viết cườm chì từng được đổi với đồng tộc bên Lào, còn cườm nhựa trắng nay là nguyên liệu chính^[1].

Trang phục và vai trò xã hội

Nguyễn Chí Ngàn mô tả khố của đàn ông Cơ Tu dài chừng 3-4 mét, rộng khoảng 40 cm, quấn quanh lưng, hai bên đính tua; phụ nữ mặc váy dài, váy ngắn kèm áo chui đầu, màu chủ đạo là đỏ và trắng trên nền vải đen^[2]. Theo Trần Tấn Vịnh, loại áo zreh mặc trong lễ hội có giá bằng một con trâu^[1]. Thổ cẩm còn là lễ vật cưới do nhà gái chuẩn bị và là tài sản của con cái khi lập gia đình^[2]. Báo Pháp luật cho biết người Tà Ôi dùng tài dệt zèng để đánh giá sự khéo léo của cô gái khi lập gia đình, và zèng dùng trong thờ cúng, làm vật đính ước; xưa một hai tấm dài 3 mét có thể đổi được một con trâu^[4].

Biến đổi và gìn giữ

Cả hai nghiên cứu đều ghi nhận nghề đang mai một. Nguyễn Chí Ngàn (2016) cho biết nhiều làng đã chuyển sang sợi nhân tạo, len và cườm nhựa, chỉ còn rất ít làng dùng sợi bông thuần túy; nhiều họa tiết mới như hình nhà gươl cách điệu, máy bay xuất hiện trên thổ cẩm^[2]. Trần Tấn Vịnh (2023) viết giống bông bản địa gần như mất, thế hệ trẻ ít mặc trang phục truyền thống^[1]. Theo Báo Pháp luật, đầu những năm 2000 nghề zèng gần như thất truyền; nghệ nhân Mai Thị Hợp khôi phục bằng cách đổi cườm chì sang cườm nhựa, dùng sợi mua sẵn và truyền nghề cho cả phụ nữ dân tộc khác, điều từng trái luật tục^[4]. Báo Văn hóa (2022) ghi hiện có sáu hợp tác xã dệt với hàng trăm phụ nữ Tà Ôi; người Cơ Tu, Pa Kô, Vân Kiều, Pa Hy cũng học nghề^[3]. Ở Hòa Vang (Đà Nẵng), người Cơ Tu dùng sợi công nghiệp, may kiểu cách tân^[5].