Nón lá Huế (nón bài thơ)

Chiếc nón gắn với tà áo dài Huế

Theo Báo Nhân Dân, nón lá cùng chiếc áo dài là vật dụng gắn bó mật thiết với người phụ nữ và được bài báo gọi là y phục dân tộc của phụ nữ Việt Nam; nón lá có ở cả ba miền, nhưng với Huế, nó không chỉ là sản phẩm thương mại mà còn là văn hóa, "hồn cốt" của Huế, khi kết hợp áo dài tạo nên vẻ nền nã, dịu dàng, thanh mảnh của phụ nữ Huế^[2]. VOV viết hàng trăm năm nay nón lá không chỉ che nắng, che mưa trong đời sống hằng ngày mà còn trở thành đặc sản văn hóa "nón bài thơ" gắn với hình tượng người con gái Huế^[1].

Làng nón

Nghề làm nón ở Huế hình thành và phát triển hàng trăm năm với nhiều làng nổi tiếng như Dạ Lê, Phú Cam, Đốc Sơ, Triều Tây, Kim Long, Sịa^[1]. VnExpress cho rằng làng Tây Hồ (xã Phú Hồ, huyện Phú Vang), bên sông Như Ý, cách Huế khoảng 12 km, là nơi xuất xứ của chiếc nón bài thơ; còn chợ Dạ Lê chuyên bán nón nên thu hút khách hơn cả^[4]. Báo Nhân Dân (2023) nêu các làng nghề hiện nay gồm Tây Hồ, Mỹ Lam, Phú Cam, Phước Vĩnh, Đốc Sơ, Triều Tây, Hương Sơ^[2].

Tuổi Trẻ (2008) phân loại theo làng: Đồng Di, Tây Hồ, Phú Cam nổi tiếng với nón bài thơ; La Ỷ, Nam Phổ, Đốc Sơ với nón chằm ba lớp; Dạ Lê, An Cựu, Triều Sơn chuyên nón "đội đi chợ" thông thường^[3]. Địa danh trong các bài được viết theo đơn vị hành chính tại thời điểm đăng, trước khi Thừa Thiên Huế trở thành thành phố Huế.

Cách làm nón bài thơ

Theo VOV, người làm nón qua các bước chọn khung, uốn vành, lợp lá, cắt hoa văn, chằm và đánh bóng; trong làng nghề có phân công thợ làm khung, thợ chuốt vành, thợ chằm. Khung làm bằng gỗ nhẹ, thường dùng vài chục năm; vành làm từ thân cây lồ ô, cây mung, mỗi nón có 15-16 vành, được ví như "16 vành trăng". Lá nón được hấp, sấy, phơi sương, ủi phẳng sao cho giữ màu trắng xanh^[1].

Giữa hai lớp lá, người thợ đặt hoa văn và biểu tượng sao cho khi soi lên ánh sáng, hình hiện rõ cân đối: thường là cầu Trường Tiền, núi Ngự Bình, Ngọ Môn, Phu Văn Lâu, cầu ngói Thanh Toàn, kèm câu thơ về Huế cắt bằng giấy bóng ngũ sắc^[1]. Công đoạn chằm lá vào vành là quan trọng nhất, thường do phụ nữ làm; con gái ở các làng nón được dạy nghề sớm, 14-15 tuổi đã thành thạo. Nón xong được quét dầu nhựa thông pha cồn để tăng độ bóng, bền và chống thấm^[1]. Tuổi Trẻ và VnExpress cùng ghi một chiếc nón Huế qua khoảng 15 công đoạn, luôn làm hai lớp lá nên mỏng, nhẹ mà bền^[3][4].

Chỉ dẫn địa lý và nỗi lo mai một

Nón lá Huế là sản phẩm thủ công mỹ nghệ đầu tiên được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận bảo hộ chỉ dẫn địa lý, vào tháng 8/2010; Hội Nón lá Huế được giao quản lý và sử dụng chỉ dẫn địa lý này^[1][2]. Từ năm 2012, Ủy ban nhân dân tỉnh công nhận ba nghề và làng nghề nón lá truyền thống: nghề nón lá Vân Thê, làng nghề nón lá Mỹ Lam và Thanh Tân^[2].

Tuổi Trẻ ghi năm 2008, sau quy định bắt buộc đội mũ bảo hiểm, số sạp nón ở chợ Đông Ba chỉ còn khoảng một phần ba so với hai năm trước; thành phố Huế khi đó vẫn có khoảng 900 gia đình chằm nón với gần hai nghìn lao động, nhưng nhiều nơi làm nón khi nhàn rỗi chứ không sống bằng nghề^[3]. Báo Nhân Dân (2023) cho biết ngày công chỉ khoảng 30.000-50.000 đồng; làng Mỹ Lam trước có hơn 300 hộ chằm nón nay chưa đến 20 người, chủ yếu là người già, neo đơn, tàn tật; ở chợ Đông Ba, nón Huế chỉ chiếm 10-40%, phần lớn nón nhập từ Quảng Bình và Bình Định. Các nghệ nhân đồng thời làm ra nón lá bàng, nón lá sen, nón trúc chỉ để mở rộng thị trường^[2].