Trang phục chàm của người Lự (Lai Châu)

Người Lự và bộ trang phục chàm

Người Lự là một dân tộc rất ít người, dưới 10.000 dân. Ở Lai Châu, họ có 1.378 hộ, 6.733 người, sống chủ yếu ở hai huyện Tam Đường và Sìn Hồ, xen với người Thái, Lào, Khơ Mú^[4]. Theo Điền Thị Hoa Hồng (Tạp chí Khoa học Trường Đại học Mở Hà Nội, 2021), tổ tiên người Lự từ vùng Xíp Xoong Păn Na (Vân Nam, Trung Quốc) di cư vào Việt Nam khoảng thế kỷ XII, và theo một số ghi chép của người Lự thì họ đến Phong Thổ, Sìn Hồ tương đối muộn, vào thế kỷ XVIII^[1]. Tác giả cho rằng người Lự ở Sìn Hồ là một trong số ít cộng đồng còn giữ gần như nguyên bản trang phục truyền thống^[1]. Ở góc độ ngôn ngữ, người Lự thuộc nhóm Tày – Thái^[3].

Áo, váy và dáng "thắt đáy lưng ong"

Bộ trang phục nữ gồm khăn đội đầu, áo, váy và thắt lưng, thường được may thắt ở phần trên, xòe ở phần dưới^[1][3]. Áo làm bằng vải bông nhuộm chàm đen hoặc xanh đen, cài vắt sang sườn phải, có cúc bạc hoặc nhôm^[3]; theo Nhân Dân, áo ghép từ 6 miếng vải hình rẻ quạt, nên vạt xòe rộng so với eo^[2]. Hai bên vạt đính hai dây vải hoa có tua len, khi mặc buộc lại với nhau; sát nách và cổ tay thêu hoa văn hình sóng^[1][3]. Nổi bật nhất là dải trang trí quanh eo mà người Lự gọi là "con suối uốn lượn", làm cho dáng đi của người mặc thêm mềm mại^[1][2].

Váy ống gồm ba phần là cạp, thân và chân váy; hằng ngày phụ nữ thường mặc hai đến ba váy lồng nhau, cách nhau 3 đến 4 cm, vừa đẹp vừa kín đáo, và khi váy ngoài cũ thì thay cho nhau^[1]. Váy ngày lễ có hai lớp với hoa văn ba tầng, còn ngày thường là váy chàm thêu móc đơn giản^[2][4]. Khăn đội đầu thường có dải sọc trắng, được đội nghiêng về phía trái, kèm trang sức bạc, nhôm hoặc đồng^[2][4].

Trang phục nam đơn giản hơn: quần áo nhuộm chàm đen, áo cánh xẻ ngực cài cúc tết bằng dây vải, hai túi ở hai vạt; xưa đội khăn đen gấp nếp cuốn nhiều vòng, nay ít đội^[2][4]. Theo Báo Pháp Luật Việt Nam, áo ngày lễ có thể dệt bằng tơ lụa^[3].

Hòa sắc và ý nghĩa màu

Điền Thị Hoa Hồng nhận xét màu chàm xanh đen làm nền, các màu nóng rực rỡ dùng để trang trí ở cổ áo, eo, gấu váy, còn màu trắng được dùng để làm nổi bật và tiết chế những màu rực rỡ^[1]. Bà diễn giải sắc chàm là màu của núi rừng, xanh lam là sông nước và bầu trời, nâu là mặt đất, vàng là ánh sáng, đỏ là lửa. Đây là cách diễn giải của một nhà nghiên cứu tạo dáng, không phải lời của người Lự trong các nguồn khác^[1]. Bà cũng so sánh: người Thái thêu tập trung ở khăn piêu, người Nùng Dín trang trí bằng hạt bạc, còn người Lự chủ yếu ghép vải kết hợp thêu thổ cẩm^[1].

Từ cây bông đến chiếc áo

Theo bà Lò Thị Khăn (bản Hon, Tam Đường), người Lự gieo hạt trồng bông từ tháng 3, thu hoạch tháng 9, tháng 10, rồi nhặt hạt, bật bông, kéo sợi, hồ sợi, mắc khung dệt, nhuộm chàm và thêu; hoa văn đều khâu tay, và mỗi cô gái phải biết tự làm trang phục^[2]. Bà cho biết hai tháng mới làm xong hoa văn một chiếc váy và cả chiếc áo mất khoảng 3 tháng, chưa kể công trồng bông, dệt vải^[2]. Báo Pháp Luật Việt Nam lại ghi khoảng 6 đến 7 tháng cho một bộ quần áo hoàn chỉnh, nên con số thời gian tùy cách tính và tùy từng nguồn^[3]. Theo nguồn này, nghề dệt là thước đo sự khéo léo và vai trò của người phụ nữ trong gia đình, trong bản^[3].

Một chi tiết được bà Khăn nhắc là chú rể phải tự làm (với sự giúp đỡ của phụ nữ trong nhà) một bộ trang phục cho cô dâu mặc trong ngày rước dâu, và cô dâu Lự không cài hoa^[2]. Đây là lời kể của một người dân, chưa được nguồn nghiên cứu nào khác kiểm chứng trong các tài liệu đã đọc.

Gìn giữ hiện nay

Các nguồn đều nêu rằng lớp trẻ ngày càng ít mặc trang phục dân tộc vì sợ lỗi thời^[2], và công tác bảo tồn đang đối mặt với thay đổi về nguyên liệu, quy trình, kiểu dáng, kỹ thuật thêu và mức độ sử dụng^[4]. Báo Pháp Luật Việt Nam cho biết nghề dệt của người Lự ở bản Hon được ghi nhận là một trong năm di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của tỉnh, và ngành du lịch Lai Châu lấy đó làm sản phẩm du lịch^[3]. Bài báo không nêu số quyết định công nhận nên chưa kiểm chứng được chi tiết này.