Khăn piêu và trang phục phụ nữ Thái

Khăn piêu trong đời sống người Thái

Khăn piêu là dải khăn thổ cẩm do phụ nữ Thái tự dệt, thêu, gắn với tình yêu, hôn nhân và nghi lễ. Theo Báo Nhân Dân, khăn làm từ vải bông do người Thái ở Lai Châu tự dệt; có loại thêu hoa văn bằng chỉ màu sặc sỡ, có loại chỉ là tấm vải bông nhuộm chàm, tùy văn hóa từng vùng. Khăn dùng để che nắng, che gió, giữ ấm mùa đông, làm trang sức khi đi chơi, dự lễ hội, trong lễ cưới khi về nhà chồng, đồng thời là tín vật tình yêu, lễ vật hôn nhân và đồ tùy táng^[1]. Báo Lào Cai (bài không ghi tác giả, dẫn nguồn bienphong.com) cũng nói khăn xuất hiện trong đám cưới, tang lễ, các dịp Tết và lễ hội Xên bản, Xên mường ở vùng Tây Bắc^[3].

Kỹ thuật và họa tiết

Báo Nhân Dân cho biết thêu thủ công một chiếc khăn mất khoảng 3-4 tuần; chỉ thêu trang trí ở hai đầu khăn, người thêu nhìn theo mẫu nhưng có thể sáng tạo thêm. Phụ nữ Thái thêu từ mặt trái để hoa văn hiện lên ở mặt phải, một kỹ thuật đòi hỏi tính toán và trí tưởng tượng tốt. Họa tiết gần gũi với đời sống như bông hoa, chiếc lá, ngôi sao năm cánh, côn trùng^[1]. Báo Lào Cai nêu khăn thường có nền đen hoặc chàm, tượng trưng cho sự thủy chung; hình chim tượng trưng cho khát vọng tự do, hoa ban trắng là lời hẹn ước mùa xuân, quả trám là biểu tượng no ấm; chỉ đỏ gợi tình yêu nồng cháy, chỉ xanh non gợi mầm sống, chỉ vàng gợi nắng thu^[3]. Báo Văn hóa viết khăn thường thêu ba mô típ gọi là "kút piêu", "xai peng" và "ta leo": "xai peng" tượng trưng cho sợi dây tình yêu đôi lứa, "kút piêu" là phẩm vật quý dâng lên bề trên, còn "ta leo" được coi là vật trừ tà, bảo vệ linh hồn người đội khăn^[2]. Hai bài báo kia không nhắc đến tên ba mô típ này, nên các nguồn mô tả họa tiết theo những cách khác nhau^[1][3].

Trang phục phụ nữ Thái ở Thanh Hóa

Báo Văn hóa, trong bài về phụ nữ Thái ở miền tây Thanh Hóa, ghi nhận phụ nữ Thái trắng mặc áo cánh ngắn màu sáng, cổ chữ V, kết hợp váy đen ít hoa văn; phụ nữ Thái đen mặc áo "xửa cóm" màu tối, cổ tròn, chui đầu, cài cúc ở vai, cúc bạc chạm hình bướm, ong, ve; áo ôm sát khi mặc cùng váy xỉn được cho là kín đáo, tiện dụng, ấm mùa đông, mát mùa hè. Cách búi tóc cho biết tình trạng hôn nhân: thiếu nữ chưa chồng búi sau gáy, người đã có gia đình búi trên đỉnh đầu. Chân váy thường thêu động vật, thực vật, đồ vật hoặc hoa văn cách điệu; váy "xỉn ngước", còn gọi "váy con rồng", được xem là đẹp và cầu kỳ nhất, với hình rồng ở giữa kéo thành dải ngang chân váy, xung quanh có hoa đào, hoa bí, cây đa. Màu chàm được dùng phổ biến vì hài hòa với màu xanh núi rừng, ít bám bẩn và dễ giặt^[2].

Nghề dệt, thêu và việc học của con gái

Nghề dệt, thêu được xem là thước đo phẩm chất người phụ nữ Thái. Báo Văn hóa dẫn một câu tục ngữ Thái nói con gái 11 tuổi biết độn tóc, 12 tuổi biết ngồi khung dệt^[2]. Báo Lào Cai cho biết từ khoảng 13-14 tuổi, con gái được mẹ, chị dạy chọn chỉ, căng vải, thêu; biết thêu khăn piêu được coi là một dấu mốc, và cô gái không biết thêu thường bị coi là lười, ít được chú ý. Cũng theo bài này, khi tình cảm chín muồi, cô gái tự dệt, thêu khăn tặng người thương, ví như "bức thư tình" bằng chỉ^[3]. Báo Nhân Dân đưa quan niệm tương tự và dẫn ông Nguyễn Trọng Hiến, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Lai Châu, cho biết khăn từng được dùng để phân biệt tầng lớp và giai đoạn của nữ giới, từ quý tộc đến phụ nữ nghèo^[1]. Báo Lào Cai còn kể lại câu chuyện nàng Xôm ở xứ Mường Then thêu khăn đôi chim lồng cánh tặng chàng Lò Văn Pỉnh; đây là truyện được kể lại trong bài, không có nguồn tư liệu gốc đi kèm^[3].

Giữ gìn và đổi mới hôm nay

Theo Báo Nhân Dân, ở nhiều bản làng mẹ vẫn dạy con thêu từ nhỏ, một số trường đưa thêu thùa trong đó có khăn piêu vào môn ngoại khóa, và khăn trở thành quà lưu niệm trong du lịch cộng đồng, như ở bản Nậm Khao, xã Mường Mô, huyện Nậm Nhùn, Lai Châu^[1]. Báo Lào Cai ghi họa tiết khăn được đưa vào áo dài, váy, túi xách, và nhiều nơi mở lại lớp dạy dệt thổ cẩm, thêu khăn^[3]. Ở Thanh Hóa, ngành văn hóa tổ chức tập huấn nghề dệt, thêu và khuyến khích mặc trang phục dân tộc trong lễ tết, liên hoan văn hóa và học đường, như ở bản Mạ, xã Thường Xuân^[2].