Truyện thơ Xống chụ xon xao (Tiễn dặn người yêu) của người Thái

Một thiên tình sử trong văn học Thái

Văn học dân tộc Thái gồm hai bộ phận là văn học dân gian và văn học viết. Báo Đại biểu Nhân dân dẫn các nhà nghiên cứu cho rằng sử thi và truyện thơ là hai đỉnh cao của văn học cổ truyền Thái; sử thi có Quam tô mương (Chuyện kể bản mường), Chương Han (Khủn Chương) và Táy pú xấc, còn truyện thơ nổi bật nhất là Xống chụ xon xao, tức Tiễn dặn người yêu^[1]. Báo Dân tộc và Miền núi (bài "Dân ca – Kết tinh văn hóa của người Thái") xếp tác phẩm cùng Tán chụ xiết xương (Tâm tình người yêu) là hai "thiên tình sử" bất hủ trong dân ca tình yêu của người Thái^[2].

Báo Đại biểu Nhân dân đánh giá đây là một kiệt tác đã vượt ra khỏi không gian bản mường để trở thành "viên ngọc quý" của văn học Việt Nam. Theo bài báo, tác phẩm vừa là tiếng nói phê phán những hủ tục hôn nhân ép buộc, vừa khẳng định vẻ đẹp của lòng thủy chung và tình yêu^[1]. Tạp chí Hán Nôm của Viện Nghiên cứu Hán Nôm cũng nhắc Xống chụ xon xao như tác phẩm tiêu biểu của dân tộc Thái, bên cạnh Bjoóc Lả của người Tày và Tống Trân – Cúc Hoa của người Kinh^[3].

Những câu thơ được nhiều người nhớ

Bản dịch tiếng Việt của truyện thơ được dẫn nhiều nhất qua đoạn "Lời tiễn dặn". Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật cho biết đoạn trích Lời tiễn dặn (Truyện thơ Tiễn dặn người yêu) nằm trong chương trình Ngữ văn lớp 10, với những câu như "Đôi ta yêu nhau đợi tháng năm lau nở / Đợi mùa nước đỏ cá về / Đợi chim tăng ló gọi hè / Không lấy được nhau mùa hạ, ta sẽ lấy nhau mùa đông / Không lấy được nhau thời trẻ, ta sẽ lấy nhau khi góa bụa về già"^[4]. Báo Đại biểu Nhân dân trích thêm những câu về nguyện ước gắn bó đến sau cái chết: "Chết ba năm hình còn treo đó / Chết thành sông, vực nước uống chung / Chết thành đất, mọc chung dây trầu / Chết thành bèo, trôi dạt cùng ao / Chết thành muôi, múc chung một bát"^[1].

Lời kể cũng được nghe ngoài sách vở. Một phóng viên Báo Văn hóa ghi lại buổi tối ở thị trấn Tuần Giáo (Điện Biên), bên đống lửa trong ngôi nhà sàn của người Thái Đen, một cô gái Thái đọc truyện thơ này bằng những câu "Quảy gánh qua đồng ruộng / Người đẹp anh yêu cất bước theo chồng / Vừa đi vừa ngoảnh lại / Vừa đi vừa ngoái trông"^[5].

Nghệ thuật diễn đạt

Nguyễn Thị Hải Anh, trong nghiên cứu về loại hình tự sự trong văn học Thái mà Báo Đại biểu Nhân dân dẫn lại, nhận xét văn học Thái có tư duy hình tượng, giàu chất thơ; người Thái lấy thiên nhiên làm thước đo vẻ đẹp và tình cảm con người, dùng nhiều so sánh để cụ thể hóa điều trừu tượng, như ví vẻ đẹp con người với hoa ban^[1].

Chữ Thái cổ và việc dịch, giữ truyện

Truyện thơ được ghi trong sách chữ Thái cổ. Báo ảnh Dân tộc và Miền núi giới thiệu thầy giáo Lò Văn Biến, người Thái Đen ở Nghĩa Lộ (Yên Bái), người sưu tầm hơn một trăm đầu sách chữ Thái cổ, trong đó có Quan xon côn (Đạo lý làm người), Quan tố mướng (Chuyện bản Mường), Táy puk xấc (Bước đường chinh chiến của cha ông) và Xống chụ xon xao (Tiễn dặn người yêu), và đã biên dịch ra chữ quốc ngữ. Ông mở lớp dạy chữ Thái cổ từ năm 2006; đến thời điểm bài báo (2016), ông cùng Phòng Giáo dục và Đào tạo thị xã Nghĩa Lộ tổ chức 13 lớp cho gần 300 học viên^[6].

Nguy cơ mai một và nỗ lực bảo tồn

Theo TS. Đỗ Thị Thu Huyền (Viện Văn học), được Báo Đại biểu Nhân dân dẫn lại, một vấn đề của văn học dân tộc thiểu số, trong đó có văn học Thái, là thiếu môi trường diễn xướng và thực hành văn hóa. Khó khăn lớn nhất là sự đứt gãy trong trao truyền: nghệ nhân già ngày một thưa vắng, lớp trẻ ít quan tâm, và chữ Thái cổ không còn dùng rộng rãi như trước^[1]. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có Quyết định số 3875/QĐ-BVHTTDL phê duyệt "Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị văn học dân gian của các dân tộc thiểu số đến năm 2030", nhằm kiểm kê, sưu tầm, biên dịch, số hóa và xuất bản tác phẩm, hỗ trợ nghệ nhân; ở Lai Châu, Sơn La nhiều câu lạc bộ bảo tồn văn hóa Thái được lập, mở lớp dạy chữ và làn điệu cho thế hệ trẻ^[1].