Xôi ngũ sắc của các dân tộc miền núi phía Bắc

Món xôi của lễ, tết và ngày giỗ

Xôi ngũ sắc là món xôi nếp nhuộm nhiều màu bằng lá và củ, gắn với đời sống của nhiều dân tộc miền núi phía Bắc. Theo Báo Văn hóa, người Tày và người Nùng ở Cao Bằng làm xôi ngũ sắc trong lễ, tết bốn mùa, tiết Thanh minh và các dịp hiếu, hỷ, đồng thời dâng lên tổ tiên; xôi thường ăn kèm muối vừng, thịt lợn, thịt gà^[1]. Tạp chí Công Thương cho biết người Mường ở xã Tân Phú (huyện Tân Sơn, Phú Thọ) đặt xôi ngũ sắc lên bàn thờ dịp Tết Nguyên đán và các ngày rằm tháng Giêng, tháng 5, tháng 8; người Tày, người Thái cũng làm xôi này trong lễ, tết và để cúng tổ tiên^[2]. Trang thông tin dân tộc của Tổng cục Du lịch (TITC) nêu thêm các dịp lễ hội, đám cưới và những sự kiện cộng đồng quan trọng^[3].

Nhuộm màu bằng lá và củ

Các nguồn mô tả nguyên liệu nhuộm khá khác nhau, tùy dân tộc và địa phương. Báo Văn hóa viết phần lớn các màu lấy từ nước lá cẩm, màu vàng hoặc cam từ củ nghệ già hay quả gấc, màu đen từ lá sau sau^[1]. Theo Tạp chí Công Thương, người Tày nhuộm tím bằng cây cơm đen và cơm đỏ, vàng bằng củ nghệ tươi giã lấy nước, xanh bằng cây cơm đen, đỏ bằng cơm đỏ kết hợp tro cây vừng hoặc tro rơm nếp; người Dao dùng cây cơm lông cho màu đỏ, sau sau cho màu đen, lá gừng cho màu xanh và nghệ cho màu vàng; người Mường dùng ba loại lá cơm nếp cho tím, xanh lam, đỏ, màu vàng từ hoa khô của một loại cây rừng^[2]. Bài của TITC ghi đỏ từ gấc, vàng từ nghệ, tím từ lá cây màu tím, xanh từ lá dứa hoặc lá rừng; màu trắng là màu tự nhiên của gạo nếp^[3]. Cách làm chung là giã hoặc nấu lá, củ lấy nước, ngâm gạo nếp qua đêm cho thấm màu rồi đồ bằng chõ gỗ; Báo Văn hóa nói gạo ngâm khoảng 8-10 giờ và khâu đồ xôi là quan trọng nhất^[1][2][3].

Cách đồ và bày xôi

Báo Văn hóa cho biết có thể đồ riêng từng màu hoặc trộn, phải canh lượng nước, khi chõ xôi hết bốc hơi thì bỏ xôi ra để khỏi nát^[1]. Tạp chí Công Thương mô tả người Mường xếp các màu mạnh như vàng, đỏ, tím ở lớp dưới, ngăn bằng lá chuối, gạo trắng để trên cùng; người Dao dùng chõ riêng có năm vách ngăn, đổ mỗi màu vào một vách rồi đồ, khi bày thì xôi trắng đặt giữa, bốn màu còn lại xếp quanh theo bốn phương và bốn mùa^[2]. TITC viết chõ gỗ truyền thống giúp xôi chín đều, mềm mà dẻo, màu giữ tươi và không lẫn vào nhau^[3].

Ý nghĩa của các màu: mỗi nguồn một cách hiểu

Cả ba nguồn đều gắn năm màu với ngũ hành và ước mong hòa hợp, nhưng cách gán màu và nghĩa không trùng nhau. Báo Văn hóa (nói về người Tày, Nùng) ghi: trắng là sự tinh khiết của đất trời, đen là khó khăn, thiên tai, mất mùa, xanh là hy vọng mưa thuận gió hòa, đỏ là hạnh phúc gia đình như bếp lửa hồng, vàng là mong con cháu no đủ, tím là lòng chung thủy và tình yêu cây lúa^[1]. Theo Tạp chí Công Thương, người Tày hiểu đỏ là lửa và no ấm, vàng là cây lúa, tím là đất đai trù phú, trắng là tình yêu thủy chung, xanh gắn với trang phục truyền thống; người Thái hiểu đỏ là khát vọng sống, tím là đất quý, vàng là no ấm, xanh là núi rừng và bầu trời, và khi gia đình có tang thì không làm xôi tím; người Mường gán đỏ với Hỏa, trắng với Kim, xanh lam với Thủy, vàng với Thổ, tím với Mộc; người Dao gán đỏ với Hỏa, đen với Thủy, trắng với Kim, vàng với Thổ, xanh với Mộc^[2]. TITC thì ghi xanh lá là Mộc, đỏ là Hỏa, vàng là Thổ, trắng là Kim và đen hoặc tím là Thủy^[3]. Bài này chỉ ghi lại từng cách hiểu theo nguồn, không xem cách nào là "chuẩn".