Bình Ngô đại cáo (1428)

Văn bản và hoàn cảnh ra đời

Bình Ngô đại cáo là bài cáo viết bằng Hán văn, do Nguyễn Trãi soạn thay Lê Lợi để thông báo việc dẹp xong giặc Minh^[1][4]. Về thời điểm, các nguồn nói khá gần nhau nhưng không giống hệt: Hoàng Khôi trên Báo Nhân Dân ghi bài cáo được soạn năm 1428^[1]; bài tổng hợp trên Wikipedia cũng đặt năm viết là 1428 và cho rằng mốc 1427 chỉ là năm kết thúc chiến thắng quân sự, nên hai năm không mâu thuẫn^[4]; bài của Lê Nam trên VnExpress không nêu năm cụ thể mà chỉ gắn bài cáo với thắng lợi của cuộc kháng chiến và việc dựng nên nhà nước tự chủ của nhà Lê^[2]. Bài tổng hợp trên website Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho biết Lê Lợi giao Nguyễn Trãi viết bài này để báo tin thắng trận với nhân dân, và tháng 4/1428 ông lên ngôi ở điện Kính Thiên, hiệu Lê Thái Tổ, khôi phục quốc hiệu Đại Việt^[5].

Bố cục và tư tưởng

Theo mô tả trên Wikipedia, bài cáo theo lối văn biền ngẫu và gồm bốn phần: lịch sử Đại Việt cùng các cuộc kháng cự các triều đại phương Bắc; tội ác của quân Minh; diễn biến cuộc khởi nghĩa Lam Sơn; và những bài học rút ra, với niềm tin chính nghĩa sẽ thắng^[4]. Lê Nam cũng ghi bài gồm bốn phần và trích câu mở đầu về nhân nghĩa, rằng việc nhân nghĩa cốt ở yên dân^[2]. Hoàng Khôi nhấn mạnh tư tưởng nhân nghĩa, an dân, trừ bạo, và cho rằng bài cáo vạch trần luận điệu “phò Trần diệt Hồ” của nhà Minh là cái cớ để chiếm nước^[1].

Quan niệm về quốc gia

Giá trị được nhắc nhiều nhất là cách bài cáo định nghĩa một quốc gia. Theo Trần Thị Thanh Thanh trên Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, đây là lần đầu quan niệm về dân tộc được nêu một cách có hệ thống: Đại Việt có nền văn hiến lâu đời, có lãnh thổ riêng, phong tục riêng, nhiều đời dựng nền độc lập và có lớp hào kiệt đời nào cũng có^[3]. Hoàng Khôi so sánh với bài Nam quốc sơn hà: nếu bài thơ xác định đất nước chủ yếu ở lãnh thổ và chủ quyền, thì Bình Ngô đại cáo mở rộng sang phong tục, chế độ, văn hiến và con người; tác giả dẫn các câu “núi sông bờ cõi đã chia” và “vốn xưng nền văn hiến đã lâu”^[1].

“Bản tuyên ngôn độc lập thứ hai”

Lê Nam gọi bài cáo là “thiên cổ hùng văn” và là bản tuyên ngôn độc lập thứ hai của Việt Nam, sau Nam quốc sơn hà^[2]; Trần Thị Thanh Thanh cũng dùng cách gọi “thiên cổ hùng văn”^[3]. Hoàng Khôi xếp bài cáo cạnh Nam quốc sơn hà và Tuyên ngôn Độc lập năm 1945 trong chuỗi những văn bản khẳng định chủ quyền, coi hai bài đầu bổ sung cho nhau, rồi chỉ ra những điểm gặp nhau giữa bài cáo và bản tuyên ngôn 1945: khẳng định chủ quyền, nêu cáo trạng tội ác của kẻ thù, dựng hình ảnh nhân dân ngày càng lớn mạnh và thái độ khoan hồng với kẻ thất thế^[1]. Cần phân biệt: đây là cách đánh giá của người đời sau, không phải tên gọi có sẵn trong văn bản gốc, và các bài báo trên chủ yếu trình bày quan điểm đề cao chứ không thảo luận ý kiến phản biện.

Văn bản lưu truyền và tranh luận

Theo Wikipedia, bản sớm nhất còn lại nằm trong bản in năm 1697 của Đại Việt sử ký toàn thư, về sau bài còn được đưa vào Hoàng Việt văn tuyển (1825); các bản dịch quen thuộc là của Ngô Tất Tố, Bùi Kỷ và Trần Trọng Kim^[4]. Cũng bài này ghi nhận một cuộc tranh luận học thuật: sử gia Liam Kelley cho rằng “bắc” trong văn bản có thể chỉ giới nho sĩ ở Hà Nội từng cộng tác với nhà Minh, rằng chữ “Ngô” chưa chắc chỉ Trung Quốc, và bản dịch tiếng Anh, tiếng Pháp đã đổi các chữ “nam”, “bắc” thành Việt Nam và Trung Quốc; sử gia Lê Việt Anh bác bỏ các ý kiến này trên Báo Nhân Dân năm 2014 và cho là không có căn cứ^[4]. Bài viết hiện thời chỉ thuật lại hai ý kiến theo nguồn tổng hợp, chưa đối chiếu công trình gốc của từng tác giả.

Vị trí trong tư liệu thời Lê sơ

Trần Thị Thanh Thanh xếp Bình Ngô đại cáo cùng Lam Sơn thực lục, Lĩnh Nam chích quái và Tục Việt điện u linh tập vào nhóm tác phẩm thể hiện ý thức của trí thức đầu thời Lê về dân tộc và quốc gia; riêng Lam Sơn thực lục là hồi ký ghi lại mười năm khởi nghĩa theo chủ trương của Lê Thái Tổ^[3]. Nhờ vậy, bài cáo vừa là văn kiện chính trị của một thời điểm, vừa là cơ sở để các thế hệ sau bàn về cách nhận thức bản sắc Đại Việt.