Nguyễn Bỉnh Khiêm (Trạng Trình, 1491–1585)

Xuất thân và học vấn

Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585), tên húy Văn Đạt, hiệu Bạch Vân cư sĩ, được học trò suy tôn là Tuyết Giang phu tử. Sách Lịch sử Hải Phòng ghi quê ông ở thôn Trung Am, xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo, nay thuộc Hải Phòng; cha ông học giỏi nhưng không đỗ đạt, từng giữ một chức quan nhỏ^[1]. Ông theo học bảng nhãn Lương Đắc Bằng và được truyền kiến thức về Kinh dịch, Thái ất thần kinh^[1]. Tên làng không thống nhất giữa các nguồn: VnExpress viết Trung An, còn sách Hải Phòng và VietnamPlus viết Trung Am^[1][2][3].

Ông lớn lên giữa những năm triều Lê sơ suy loạn. Theo Lịch sử Hải Phòng, ông không dự khoa thi cuối của nhà Lê (1523) cũng như hai khoa đầu của nhà Mạc (1529, 1532); đến khoa thứ ba của nhà Mạc, năm 1535, ông đi thi và đỗ trạng nguyên khi đã 45 tuổi^[1]. Báo Hải Phòng ghi thêm ông đỗ giải nguyên năm 1534 rồi đỗ đầu khoa 1535^[4]; VnExpress chỉ nói ông đỗ khi đã ngoài bốn mươi tuổi, dưới triều Mạc Đăng Doanh^[3].

Làm quan và từ quan

Sau khi đỗ, ông làm quan ở Hàn lâm viện rồi giữ chức Tả thị lang bộ Lại kiêm Đông các đại học sĩ, tổng cộng khoảng tám năm^[1][4]. Năm 1542, theo Lịch sử Hải Phòng, ông dâng sớ xin xử 18 kẻ lộng thần nhưng không được tin dùng nên cáo quan về quê; tác giả cho rằng khi đó vua Mạc Phúc Hải còn trẻ, nạn tham nhũng và cường hào lan rộng^[1]. Ông được phong Trình Tuyền hầu rồi Trình quốc công nên dân gian gọi là Trạng Trình^[2][3]; về năm phong tước, báo Hải Phòng ghi 1544^[4].

Về quê ông dựng am Bạch Vân bên sông, mở trường dạy học^[2][4]. Các nguồn nêu những học trò nổi tiếng như Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Quyện, Đinh Thời Trung, Lương Hữu Khánh, Giáp Hải và Nguyễn Dữ^[1][2]. Dù là “ở ẩn”, sách Hải Phòng cho biết nhà Mạc vẫn nhiều lần buộc ông tham gia việc triều chính, thậm chí làm tham mưu trong các cuộc chiến, nên ông vẫn được phong tước và không hoàn toàn đứng ngoài chính sự^[1]. Ông cũng cùng dân làng dựng quán Trung Tân bên bờ sông để giáo hóa và cứu giúp người nghèo^[4].

Thơ văn

Theo VnExpress, ông để lại tập thơ chữ Hán Bạch Vân am thi tập với khoảng 1.000 bài^[3]. Lịch sử Hải Phòng cho biết thơ Nôm của ông, trong Bạch Vân am quốc ngữ thi tập, còn lại không quá 200 bài, nội dung phê phán thói đời chạy theo danh lợi và đề cao đạo lý, lòng liêm khiết và thương dân; sách coi ông là người nối tiếp Nguyễn Trãi trong làm thơ Nôm^[1]. Báo Hải Phòng nêu nhiều tên tập thơ gần giống nhau, trong đó có tập chữ Hán và tập chữ Nôm, nên chưa rõ cách gọi thống nhất^[4].

“Sấm Trạng Trình”: sử liệu hay truyền thuyết

Ngoài thơ văn, tên ông gắn với những lời sấm, ký. VnExpress kể ông khuyên chúa Nguyễn Hoàng vào Thuận Hóa với câu “Hoành sơn nhất đái, khả dĩ dung thân”, khuyên Trịnh Kiểm “giữ chùa thờ Phật thì ăn oản” và nói trước việc nhà Mạc phải lên Cao Bằng; bài này không nêu nguồn gốc văn bản từng lời sấm và không phân tích độ xác thực^[3]. Lịch sử Hải Phòng ghi cũng các lời khuyên trên, với dị bản “vạn đại dung thân” cho câu nói với Nguyễn Hoàng, và coi nhiều câu thơ của ông là “sấm”, “ký” còn được truyền tụng^[1]. Báo Hải Phòng thận trọng hơn: sấm ký chỉ là “tương truyền” do ông viết, các học giả chưa xác nhận hay bác bỏ^[4]. Vì thế trong bài này, thơ văn, giáo dục và hoạt động chính trị được coi là phần có sử liệu, còn các lời sấm chỉ được thuật lại như truyền tụng.

Di tích và ghi nhận

Theo VietnamPlus, năm 1991 đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm cùng đền thờ cha mẹ ông được xếp hạng di tích lịch sử; ngày 23/12/2015 Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt (Quyết định số 2367/QĐ-TTg); năm 2019 lễ hội đền thờ được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, và hằng năm có lễ kỷ niệm ngày mất tại khu di tích ở thôn Trung Am^[2]. Lịch sử Hải Phòng nhận xét ông là danh nhân thế kỷ XVI không gặp thời, đóng góp lớn nhất là đào tạo nhân tài^[1]. Báo Hải Phòng ghi ông mất năm Ất Dậu 1585, thọ 94 tuổi^[4].