Lê Lai (? – 1418) và chuyện "đổi áo cứu chúa"

Người con của vùng Kiên Thọ

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Lê Lai là danh tướng của khởi nghĩa Lam Sơn, không rõ năm sinh, mất năm 1418; ông thuộc dân tộc Mường, quê làng Dựng Tú, nay thuộc xã Kiên Thọ (Ngọc Lặc, Thanh Hóa). Cha là Lê Kiều, nối đời làm phụ đạo trong vùng; ông có anh là Lê Lạn^[1]. Wikipedia tiếng Việt ghi ông sinh năm 1355 nhưng không nêu nguồn, nên bài không dùng mốc này^[5]. Có sách chép tên cũ của ông là Nguyễn Thân, đổi thành Lê Lai khi theo Lê Lợi^[1].

Cùng Lê Lạn, ông tham gia phong trào Lam Sơn từ rất sớm và có mặt trong hội thề Lũng Nhai năm 1416 với Lê Lợi và nhóm 18 người thân cận^[1][3]. Khi Lê Lợi xưng Bình Định vương, ông được phong Quan Nội hầu, giữ chức Tổng quản phủ Đô tổng quản, lo hậu cần và bảo vệ bộ chỉ huy^[1].

"Đổi áo cứu chúa"

Chuyện được kể gần giống nhau ở nhiều nguồn. Khi nghĩa quân non yếu bị quân Minh truy đuổi, Lê Lợi hỏi các tướng ai dám giả làm mình, như Kỷ Tín đời Hán đã làm với Lưu Bang. Cả bàn im lặng, chỉ Lê Lai nhận lời, chỉ xin sau này vua nhớ công và để con cháu ông được hưởng ơn nước. Lê Lợi khấn trời nếu quên công ấy thì cung điện hóa rừng núi, ấn báu hóa đồng, gươm thần hóa dao cùn^[1][2]. Lê Lai dẫn quân ra khiêu chiến, tự xưng là chúa Lam Sơn, bị bắt và xử cực hình; quân Minh tưởng đã diệt được Lê Lợi nên rút, nghĩa quân nhờ đó thoát vòng vây^[1][2].

Các nguồn không thống nhất ở nhiều chi tiết:

• Quân số: Lam Sơn thực lục và các bài theo nó nói 500 quân cùng hai voi; một bài của Báo Thanh Hóa ghi năm thớt voi và 2.000 quân^[2][4].
• Địa điểm và năm: Bảo tàng Lịch sử quốc gia viết về năm 1418 ở Mường Một, Trịnh Cao; Báo Pháp luật và một bài khác của Báo Thanh Hóa đặt sự việc ở núi Chí Linh, khi thì năm 1419, khi thì 1418^[1][2][3][4]. Wikipedia lưu ý Khâm định Việt sử thông giám cương mục cũng chép năm 1419^[5].
• Ngày mất: Wikipedia, theo Đại Việt thông sử, ghi ngày 29 tháng 4; Báo Thanh Hóa ghi ông mất vào mùa xuân, mùng 8 tháng Giêng âm lịch^[3][4][5].

Báo Pháp luật nhắc rằng chuyện này không nằm trong Đại Việt sử ký toàn thư nhưng được chép trong Lam Sơn thực lục, bộ sách soạn theo lệnh Lê Thái Tổ vào năm 1431, rồi trong Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn^[2]. Bài này chưa đối chiếu các bộ sử gốc.

Truy phong và ngày giỗ

Sau khi lên ngôi, năm 1428 Lê Lợi truy tặng Lê Lai là Đệ nhất khai quốc công thần với hàm Thiếu úy, thụy Toàn Nghĩa. Tháng 12 năm 1429 vua sai Nguyễn Trãi soạn hai bản lời thề nhớ công để trong hòm vàng và gia phong Thái úy^[1][5]. Các đời sau tiếp tục gia phong; đến năm 1484 ông là Thái úy Phúc Quốc công, sau đó là Trung Túc vương^[3][5].

Dân gian nhớ ông qua câu "Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi". Lê Lợi mất ngày 22 tháng 8 âm lịch năm 1433, và theo lời dặn, giỗ Lê Lai được làm trước một ngày^[2][3]. Báo Pháp luật giải thích rằng ngày mất của Lê Lai không rõ; Báo Thanh Hóa lại nhấn mạnh Lê Lai mất vào đầu năm nên việc đặt giỗ trước vua là một đặc ân hiếm có^[2][3]. Hai cách giải thích khác nhau về ngày mất, và bài không chọn cách nào.

Theo Báo Thanh Hóa, anh Lê Lạn tử trận ở ải Khả Lưu năm 1425, còn ba con trai Lê Lư, Lê Lộ, Lê Lâm đều hy sinh trên chiến trường^[3]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia viết rằng cả nhà có năm người tham gia khởi nghĩa^[1].

Những giả thuyết khác

Wikipedia dẫn Đại Việt sử ký toàn thư chép ngày 13 tháng 1 năm Đinh Mùi (1427): "giết Tư mã Lê Lai" vì nói năng khinh mạn. Từ đó có giả thuyết Lê Lai sống sót, về sau bị chính Lê Lợi xử tử. Cũng nguồn này cho biết chỉ riêng sách ấy chép việc này, không viết chuyện cứu chúa, và còn nhắc những người khác cùng tên Lê Lai, như Nguyễn Thận được đổi tên thành Lê Lai^[5]. Đây là ý kiến của một nguồn hạng C; bài chỉ nêu, không đánh giá.

Đền thờ

Đền thờ Trung Túc vương Lê Lai (đền Tép) ở Kiên Thọ cách Lam Kinh khoảng 6 km về phía tây. Theo các bài báo, đền được triều đình tu sửa năm 1450 (niên hiệu Thái Hòa), trùng tu năm 1939 và 1944, bị cháy năm 2013, được phục dựng và khánh thành năm 2017; đền là di tích cấp quốc gia từ năm 1962^[2][3][4]. Hội đền diễn ra ngày 21 tháng 8 âm lịch và ngày mùng 8 tháng Giêng^[4]. Theo Báo Thanh Hóa, bên cạnh có đền Mẫu thờ bà Nương A Thiện, vợ ông^[4].