Tổ chức quân đội thời Lê sơ và cải cách quân đội năm 1466

Nền móng sau năm 1428

Sau khi đuổi được quân Minh, nhà Lê sơ dựng một quân đội do triều đình nắm độc quyền. Theo bài của Thu Hằng trên VOV2, dựa vào ý kiến của tiến sĩ Nguyễn Hữu Tâm, khác với thời Trần, các vương hầu và quý tộc không còn được lập quân riêng; triều đình theo quan niệm “bách tính giai vi binh”, cho rằng người dân bình thường đều có thể thành lính, và Lê Thái Tổ quy định trong nhà cứ ba người thì một người đi lính, được miễn phương dịch ba năm^[3]. Về thủy quân, Vĩnh Khang cho biết năm 1428 Lê Thái Tổ ban quy chế về cờ xí, nghi trượng, vũ khí và thuyền chiến, chia quân thành các đội cờ vàng, cờ đỏ, cờ trắng^[4].

Cải cách năm 1466

Theo Hoàng Việt Trung (Tạp chí Khoa học Trường Đại học Đồng Tháp), từ năm 1466 Lê Thánh Tông tổ chức lại quân đội theo hướng chính quy, thống nhất và tập trung quyền lực vào tay vua. Quân chia làm hai loại: cấm binh túc trực bảo vệ kinh thành và ngoại binh ở địa phương. Cấm binh gồm 1 vệ Kim ngô, 1 vệ Cẩm y, 4 vệ Hiệu lực, 4 vệ Thần vũ, 6 vệ Điện tiền, 4 vệ Tuần tượng và 4 vệ Mã nhàn^[1].

Ngoại binh gồm quân năm phủ và quân các đạo. Bài trích Lịch triều hiến chương loại chí: năm Quang Thuận thứ 7 (1466) đặt năm phủ, Trung quân phủ quản Thanh Hoa, Nghệ An; Đông quân phủ quản Hải Dương, Yên Bang; Nam quân phủ quản Sơn Nam, Thuận Hóa, Quảng Nam; Tây quân phủ quản Tam Giang, Hưng Hóa; Bắc quân phủ quản Kinh Bắc, Lạng Sơn^[1]. Tác giả ví cách tổ chức này với những quân khu đặt ở nơi quan yếu, nhằm tránh cát cứ ở xa kinh thành; cùng lúc chế độ năm đạo quân từ thời Lê Thái Tổ bị bãi bỏ và Bộ Binh có thêm hai ty Vũ khố, Quân vụ^[1].

Quân số: hai cách tính

Hoàng Việt Trung ghi tổng quân cấm binh và ngoại binh là 315.200 người, trong đó năm phủ 61.600, quân túc trực kinh thành 108.600 và quân các đạo 145.000^[1]. Tham luận của PGS Đinh Ngọc Hải (Viện Sử học), được VnExpress tóm tắt, đưa ra cách nhìn khác: quân thường trực thời Lê sơ có khoảng 100.000 người, chia năm phiên (một phiên trực, bốn phiên về làm ruộng), nhưng số thực trực chỉ khoảng 20.000; riêng thời Lê Thánh Tông, quân thường trực khoảng 80.000 trong hơn 800.000 suất đinh, và khi cần có thể huy động 250.000–300.000 người^[2]. Hai bộ số liệu không loại trừ nhau, vì một bên nói về biên chế ghi trên sổ, bên kia về quân thực trực và khả năng huy động; nên dùng chúng như ước lượng.

Tuyển quân và “ngụ binh ư nông”

Theo Hoàng Việt Trung, nhà nước lập sổ hộ định kỳ để nắm số đinh, rồi chia đinh nam trong làng thành sáu hạng: tráng, quân, dân, lão, cố và cùng. Chỉ hạng tráng và hạng quân phải vào quân ngũ, hạng quân là lực lượng dự bị. Nhà có ba con trai thì một người vào hạng tráng, một vào hạng quân, một vào hạng dân; nhà có bốn con thì một tráng, một quân, hai dân^[1]. Năm 1475, điều lệ Hồng Đức quân vụ quy định con cháu quan lại cũng phải vào quân: con quan phẩm cao nếu không biết chữ thì vào vệ Cẩm y, còn con cháu quan từ thất phẩm trở xuống thì tuyển như dân thường^[1].

Chế độ này gắn với “ngụ binh ư nông”, tức gửi lính về làng làm ruộng, thay phiên nhau trực. Tác giả nêu thêm việc cấp ruộng cho quân và lập sở đồn điền từ năm 1486 ở nơi xung yếu để quân và tù binh cùng sản xuất, lấy lương nuôi quân và dự trữ^[1]. Theo tham luận trên, chính sách giúp giữ lực lượng cần thiết mà giảm gánh nặng nuôi quân và bảo đảm lao động nông nghiệp^[2]; bài trên VOV2 cũng đánh giá chế độ này có lợi cho cả quân lẫn dân^[3].

Binh chủng và huấn luyện

Binh chế thời Lê Thánh Tông có bốn binh chủng là thủy binh, bộ binh, kỵ binh và tượng binh, cùng các đơn vị dùng súng lửa gọi là hỏa đồng; năm 1466 vua ban quân lệnh về thủy trận (31 điều), tượng trận (22 điều), mã trận (27 điều) và bộ trận (42 điều)^[1]. Quân địa phương luyện tập vào ngày rằm hằng tháng, trừ lúc mùa vụ bận hoặc thiên tai; năm 1467 có ba lần diễn tập thủy trận trên sông Thiên Phái, sông Vi và sông Bạch Hạc^[1]. Vĩnh Khang cho biết thủy quân thời này chia làm bốn đội Hải hồng, Hải mã, Hải kình, Hải điểu và có “Điều lệ thủy binh” 31 điều, được coi là văn bản đầu tiên về thủy quân Việt Nam; bài đó ghi năm ban hành là “1964”, nhiều khả năng là lỗi đánh máy^[4].

Đánh giá

Hoàng Việt Trung dẫn nhận xét của Phan Huy Chú rằng quân ngũ trong ngoài thống thuộc chặt chẽ, là “chế độ tốt của một thời”^[1]. Cần lưu ý bài của Hoàng Việt Trung được viết để rút bài học quốc phòng toàn dân hiện nay nên thiên về đề cao; mặt hạn chế của quân đội Lê sơ không được bàn kỹ, và quân số còn chưa thống nhất giữa các tác giả.