Lê Thái Tổ (Lê Lợi, 1385–1433) và những năm đầu triều Lê sơ

Từ hào trưởng Lam Sơn đến Bình Định vương

Lê Lợi sinh năm 1385 ở Lam Sơn, nay thuộc Thọ Xuân (Thanh Hóa), trong một gia đình hào trưởng "đời đời làm quân trưởng một phương"^[1][2]. Các nguồn gọi quê quán hơi khác nhau: Nhân Dân ghi Lam Sơn (Kẻ Cham), Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi thôn Như Cái, xã Lam Sơn, huyện Lương Giang^[1][2]. Bảo tàng cho biết ông sống ẩn ở Lam Sơn, đọc binh thư, hậu đãi sĩ phu và chiêu nạp người lưu vong; Nhân Dân ghi đầu năm 1416 ông cùng 18 người bạn làm lễ thề ở Lũng Nhai, và đầu năm 1418 xưng Bình Định vương, kêu gọi nhân dân đánh quân Minh^[1][2]. Diễn biến quân sự mười năm đó đã có bài riêng trên trang này; ở đây chỉ nhắc rằng bài của giáo sư Văn Tạo nêu đặc điểm nổi bật là dựa vào dân và lối đánh "vây thành diệt viện", sau thắng lợi cuối năm 1427 là hội thề Đông Quan^[1][2].

Lên ngôi và dựng nước (1428–1433)

Ngày 15 tháng 4 năm Mậu Thân (1428), Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, niên hiệu Thuận Thiên, quốc hiệu Đại Việt^[4]. Wikipedia cho biết kinh đô đặt ở Đông Kinh, và trước đó vua Trần Cảo do Lê Lợi lập đã chết hồi tháng Giêng 1428; nguồn này ghi ông bị ép uống thuốc độc, một chi tiết mà bài không kiểm chứng được qua nguồn khác^[5].

Các nguồn nêu những việc chính của thời kỳ này. Theo Văn Tạo, nhà vua tổ chức lại bộ máy từ trung ương xuống địa phương, ban hành chính sách khôi phục nông nghiệp và ổn định đời sống, chú ý giáo dục^[1]. Wikipedia, dẫn các sách sử cũ, chép rằng sau khi lên ngôi nước chia thành năm đạo (Đông, Tây, Nam, Bắc và Hải Tây), mỗi đạo có vệ quân và chức Hành khiển giữ sổ sách và kiện tụng^[5]. Về ruộng đất, các sổ hộ tịch được lập nhiều lần (1426, 1428, 1430, 1433); lệnh trả ruộng, khám đo ruộng đầm công tư và chia ruộng theo thứ bậc về sau được gọi là phép quân điền^[4][5]. Quân đội theo chế độ luân phiên: sau chiến thắng, theo Wikipedia, phần lớn quân về làm ruộng và chỉ giữ lại một phiên ở quân ngũ^[5]. Tiền đồng Thuận Thiên được đúc năm 1428 và nhà vua từng hạ chiếu bàn lại việc dùng tiền giấy^[5].

Về học hành, Văn Tạo nêu các khoa Minh kinh (1429) và Hoành từ (1431), và năm 1433 vua đích thân ra đề thi văn sách; Wikipedia thêm việc mở lại Quốc Tử Giám^[1][5]. Về ngoại giao, nhà Minh đến năm 1431 chỉ phong cho ông quyền cai quản An Nam, và năm 1432 ông đích thân đi đánh Đèo Cát Hãn ở châu Mường Lễ, đổi tên thành Phục Lễ; các bài thơ khắc đá ghi lại chuyến đi^[1][5].

Mặt tối và những đánh giá khác nhau

Đại Việt sử ký toàn thư khen vua có "mưu lớn sáng nghiệp" nhưng chê là "đa nghi, hay giết"^[1]. Wikipedia nêu hai trường hợp công thần là Trần Nguyên Hãn và Phạm Văn Xảo bị xử, và thuật rằng một số sử gia hiện đại chỉ trích nhà vua, trong khi Lê Quý Đôn, Trần Quốc Vượng và Tạ Chí Đại Trường cho rằng hai người thực sự có tội^[5]. Văn Tạo thừa nhận trong năm năm làm vua ông cũng mắc sai lầm mà sử sách đương thời đã phê phán^[1]. Bài này chỉ nêu các quan điểm, không kết luận.

Với người hy sinh thay mình là Lê Lai, nhà vua dặn đời sau giỗ Lê Lai trước giỗ mình một ngày; chi tiết ấy có bài riêng^[5].

Qua đời và lăng mộ

Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi ngày 22 tháng 8 năm Thuận Thiên thứ 6 (1433) vua mất, ngày 23 tháng 10 an táng ở Vĩnh Lăng, Lam Sơn; thời gian ở ngôi được ghi là sáu năm (Văn Tạo ghi năm năm)^[1][3]. Lăng nằm dưới chân núi Dầu, có hai hàng tượng quan hầu và thú nhỏ, mang phong cách dân gian, được xác định niên đại 1433; bia Vĩnh Lăng do Nguyễn Trãi soạn nằm trong bố cục chung của khu lăng mộ^[3]. Bia và Lam Kinh có bài riêng.

Truyền thuyết gươm thần

Gắn với Lê Lợi là truyền thuyết thanh gươm Thuận Thiên. Theo Wikipedia, dẫn Lam Sơn thực lục và Đại Việt thông sử, người đánh cá Lê Thận kéo được lưỡi gươm, còn Lê Lợi tìm thấy chuôi ở gốc cây đa; khi dựng nước, vua cưỡi thuyền trên hồ Tả Vọng thì rùa vàng đòi gươm trả Long quân, và hồ từ đó có tên Hoàn Kiếm^[5]. Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu; khu tưởng niệm Lê Thái Tổ bên hồ Hoàn Kiếm (xây từ thời Nguyễn) ghi dấu câu chuyện này, và năm 2024 Hà Nội mở trưng bày chuyên đề về ông tại đó^[4].