Trận Tốt Động – Chúc Động (1426)

Bối cảnh

Cuối năm 1426, nghĩa quân Lam Sơn kéo ra đồng bằng sông Hồng, bao vây Đông Quan (Thăng Long) trong khi viện binh nhà Minh do Vương Thông chỉ huy kéo tới tăng cường. Theo bài của Đặng Hùng, ngày 16/10/1426 Vương Thông chia quân làm ba đạo: bản thân đóng ở bến đò Cổ Sở và bắc cầu phao, Phương Chính cùng Sơn Thọ đóng ở cầu Sa Đôi, Mã Kỳ đóng gần cầu Thanh Oai, doanh trại nối nhau dài vài chục dặm^[1].

Diễn biến

Theo Đặng Hùng, nghĩa quân chọn đánh vào cánh của Sơn Thọ và Mã Kỳ vì cho rằng yếu hơn. Du binh quấy phá doanh trại rồi giả thua để nhử địch; khi quân Minh đuổi qua cầu Ba La, nơi đất thấp, lầy lội, phục binh đánh vào sườn khiến họ sa xuống bùn. Vương Thông cho đặt pháo ở phía sau, thấy phía ta im ắng liền tiến lên, lúc đó phục binh ba phía đồng loạt nổi lên và đánh tan quân Minh gần sông Yên Duyệt, quanh hai làng Chúc Động và Tốt Động^[1]. Các chỉ huy tiền quân được nhắc tên là Lê Triện và Lê Bí^[1].

Bản tiếng Anh trên Wikipedia, vốn là nguồn tổng hợp, mô tả chi tiết hơn nhưng lệch ở vài điểm: gọi cầu là “Tam La”, nhắc việc quân Minh cắm chông tre khiến voi chiến của ta hoảng loạn, và cho biết tù binh Minh khai ra kế hoạch của Vương Thông nên nghĩa quân bố trí mai phục sẵn^[3]. Những chi tiết này chưa được đối chiếu với sử liệu gốc, nên chỉ đọc như một cách kể lại, chưa phải kết luận.

Về thời gian, Giang Thơ trên Hà Nội Mới ghi trận Ninh Kiều – Chúc Động – Tốt Động kéo dài ba ngày, từ 5 đến 7/11/1426, với cao điểm vào ngày 7^[2]; Wikipedia cũng lấy ngày 7/11/1426 làm mốc, song chính bài này lại có một đoạn nói Vương Thông xuất quân “đầu tháng 12”, một điểm mâu thuẫn nội bộ chưa được giải thích^[3].

Quân số và thương vong

Đây là phần khác biệt nhiều nhất. Hà Nội Mới, dựa theo Toàn thư, ghi nghĩa quân hơn 9.000 người chia làm ba đạo, còn quân Minh của Vương Thông là 10 vạn; nhưng cũng trong bài này, đoạn mô tả trận đánh lại nêu 6,2 vạn quân Minh mà không giải thích sự chênh lệch^[2]. Đặng Hùng chỉ nói quân Minh “hàng chục vạn” và phía ta ít hơn rất nhiều^[1]. Wikipedia liệt kê ba con số khác nhau (6.000, 54.000 và 100.000) mà không phân định rõ thuộc bên nào^[3].

Về tổn thất, theo Toàn thư mà Đặng Hùng dẫn, quân ta bắt sống hơn một vạn người, thượng thư Trần Hiệp và nội quan Lý Lượng bị giết, Vương Thông và Mã Kỳ chạy về Đông Quan còn Phương Chính trốn thoát bằng đò^[1]. Hà Nội Mới viết hơn sáu vạn quân Minh bị diệt hoặc bắt^[2]. Wikipedia nêu hai nhóm số liệu: sử liệu Việt Nam cho 50.000 người chết và 10.000 bị bắt, sử liệu Trung Quốc cho khoảng 20.000–30.000 người chết^[3]. Không nguồn nào cho biết tổn thất của nghĩa quân.

Kết quả và dấu vết còn lại

Sau trận này Vương Thông thu quân vào thành, xin hòa; Lê Lợi cho quân lui ra xa Đông Quan^[1]. Theo Wikipedia, quân Minh mất phần lớn khí giới, ngựa và lương thảo, còn nghĩa quân có điều kiện siết vòng vây quanh thành; trận đánh cũng được nhắc trong Bình Ngô đại cáo^[3].

Dấu tích trận đánh vẫn còn trong tên đất và nghi lễ ở vùng tây nam huyện Chương Mỹ, nay thuộc Hà Nội. Theo Giang Thơ (bài năm 2010), người dân từng gom hài cốt quân Minh chôn trên gò Đồng Mồ, xây tường bao, dựng bia và đọc văn tế cô hồn; hằng năm vào ngày 24 tháng Chạp dân làng tế “nghĩa chủng”, đến giáp hạt tháng Tư lại làm lễ cúng cháo tại đồng Mồ^[2]. Quanh đó còn nhiều địa danh gợi cảnh chiến trường như Đồng Giả, gò Trống, gò Kèn, đồng Vỡ; đình Tốt Động thờ Đỗ Bí và Lê Ngân, và có lăng mộ Lý Triện^[2]. Tốt Động còn gọi là làng Tụy Động, nên trận đánh có khi mang tên này^[2][3]. Tác giả bài năm 2010 cho rằng các di tích khi đó chưa được tu bổ tương xứng; tình trạng hiện nay cần kiểm tra lại.