Lương Thế Vinh (Trạng Lường, 1441–1496)

Người làng Cao Hương đỗ đầu khoa Quý Mùi

Lương Thế Vinh, tự Cảnh Nghị, hiệu Thụy Hiên, quê làng Cao Hương, huyện Thiên Bản, trấn Sơn Nam; nay làng thuộc xã Liên Bảo, Vụ Bản (Nam Định cũ, từ năm 2025 thuộc tỉnh Ninh Bình)^[1][5]. Các nguồn lệch nhau về năm: 1441–1496 (Wikipedia), 1441–1495 (Bảo tàng Lịch sử quốc gia), 1442–1496 (Hà Nội Mới)^[1][3][5]. Bảo tàng còn ghi quê ông thuộc huyện Nghĩa Hưng, khác với các nguồn kia^[1]. Bài này không chọn số liệu nào.

Ông nổi tiếng từ nhỏ là thần đồng giỏi tính toán, đo lường^[1][2]. Năm 1463 (khoa Quý Mùi, niên hiệu Quang Thuận thứ 4), đời Lê Thánh Tông, ông đỗ Trạng nguyên; VOV2 và Wikipedia ghi ông khi ấy 23 tuổi, bảo tàng ghi 22^[1][2][5]. Theo VOV2 dẫn Toàn thư, khoa đó có khoảng 4.400 người dự thi và chọn 44 tiến sĩ^[2].

Quan Hàn lâm, thầy dạy học

Ông làm quan 32 năm, chủ yếu ở Viện Hàn lâm, thăng đến chức Hàn lâm thị thư chưởng Hàn lâm viện sự. Ông còn dạy ở Quốc Tử Giám, Sùng văn quán và Tú lâm cục, giữ chức Cấp sự trung khoa công để khảo sát việc xây dựng cung điện, thành quách, đường sá, đê điều^[2][5]. Việc soạn văn thư bang giao và tiếp sứ thần cũng được giao cho ông; theo VOV2 và Wikipedia, nhiều bài biểu gửi nhà Minh được chấp thuận^[2][5]. Trong hội Tao Đàn của Lê Thánh Tông, ông giữ chức Sái phu, chuyên phê bình, sửa thơ^[5].

Đại thành toán pháp và những điều chưa chắc

Các bài báo thường ghi ông là tác giả Đại thành toán pháp và Khải minh toán học, và gọi cuốn đầu là sách giáo khoa toán đầu tiên của Việt Nam. Theo Hà Nội Mới, sách dạy cửu chương, phép bình phương, khai căn, phân số, tính chiều cao cây từ bóng, các đơn vị đo lường đương thời và tính diện tích ruộng; mỗi phương pháp được tóm tắt bằng một bài thơ Nôm cho dễ nhớ, và đề bài lấy từ đời sống^[3]. Bảo tàng cho biết sách được dùng dạy toán trong trường học đến thế kỷ XIX, còn Hà Nội Mới nói sách nằm trong chương trình thi cử suốt "450 năm"^[1][3]. Hai con số không khớp nhau, và việc sách từng nằm trong khoa thi nào cũng không được các bài nêu rõ.

Người đọc nên biết cách gọi "sách đầu tiên" là cách nói của báo chí. Nhà nghiên cứu Alexei Volkov, khi khảo sát hai bản chép tay Toán pháp đại thành (ký hiệu A 2931 và VHv 1152) ở Viện Hán Nôm, cho biết tên Lương Thế Vinh chỉ xuất hiện ở trang đầu của mỗi bản; nội dung sách không có thông tin nào chứng tỏ ông là tác giả, và việc gán tên có thể do người sao chép hay biên tập sau này^[4]. Ông cũng mô tả sách theo lối truyền thống: tập hợp các bài toán kèm đáp số và quy trình giải, dùng một số chữ Nôm trong phần thuật ngữ^[4]. Như vậy, việc xác định tác giả và nguyên bản vẫn còn để ngỏ.

Bàn tính gẩy cũng thường được gán cho ông: ban đầu là những viên bi đất xâu lại, sau đổi sang đốt trúc rồi viên gỗ sơn màu^[1][3]. Hà Nội Mới chỉ dùng cách nói "được xem là", và trong các nguồn đã đọc không có tư liệu đương thời nào xác nhận^[3].

Chèo, Phật học và giai thoại

Ông được ghi là người am hiểu hát chèo, soạn Hý phường phả lục (in năm 1501, sau khi ông mất, với lời tựa của Quách Hữu Nghiêm); sách Lịch sử Việt Nam tập 1 (1971) coi đây là tác phẩm lý luận đầu tiên về nghệ thuật kịch hát cổ truyền^[5]. Cùng Thân Nhân Trung và Đỗ Nhuận, ông còn soạn nhạc dùng trong lễ triều^[1][5]. Về Phật học, Wikipedia cho biết bài văn Nôm Thập giới cô hồn bị tranh luận: Trần Văn Giáp xem là của ông, còn Nguyễn Lang cho rằng của Lê Thánh Tông^[5].

Quanh cuộc đời ông còn nhiều truyền thuyết, như chuyện mẹ vua Lê Thánh Tông nằm mơ thấy Thượng đế cử bề tôi xuống giúp hay chuyện ông là sao Văn Khúc đầu thai; bảo tàng chép lại và nói không ai lý giải rõ hư thực^[1]. Biệt danh "Trạng Lường" được giải thích vì ông giỏi đo lường, và vì "Lường" cũng là cách gọi trại của họ Lương^[2][5].

Đền thờ

Sau khi ông mất, theo bảo tàng, vua Lê Thánh Tông sắc phong ông là phúc thần và cho dân lập miếu thờ; ông cũng được nhắc đến trong bài thơ điếu của nhà vua^[1]. Đền thờ ở Liên Bảo được công nhận di tích cấp quốc gia năm 1990 theo Wikipedia, và có đôi câu đối ca ngợi tài văn "lừng hai nước" của ông^[2][5]. Năm 2011, nhân 570 năm ngày sinh, một hội thảo khoa học về ông được tổ chức tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám^[5].