Bia Vĩnh Lăng (1433) ở Lam Kinh, Thanh Hóa

Tấm bia nơi sơn lăng của vị vua khai triều

Bia Vĩnh Lăng (còn gọi Lam Sơn Vĩnh Lăng bi) nằm ở phía tây nam khu chính điện Lam Kinh (Thanh Hóa), cách mộ vua Lê Thái Tổ chừng 300 m^[1][3]. Theo các bài báo dẫn lại sử cũ, Lam Sơn là quê của Lê Lợi và là nơi khởi nghĩa chống quân Minh bùng lên. Năm 1430 vùng này được đổi tên thành Tây Kinh, tức Lam Kinh, và được các vua Lê sơ chăm chút như một vùng sơn lăng^[1][3]. Tháng 8 nhuận năm Quý Sửu (1433), Lê Thái Tổ mất ở Đông Kinh (Thăng Long); linh cữu được đưa về quê an táng, đồng thời xây lăng và dựng bia^[3]. Báo Dân trí xếp việc dựng bia vào năm Thuận Thiên thứ sáu, tức cũng là 1433^[1].

Sử chép về chính Lam Kinh không hoàn toàn trơn tru. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, được VnExpress dẫn lại, công trình khởi dựng năm 1433 nhưng điện bị cháy ngay trong năm đó; đến năm 1448 vua Lê Nhân Tông cho Thái úy Lê Khả cùng Cục bách tác làm lại điện miếu, xong vào tháng 2 năm 1449^[3]. Qua nhiều biến thiên, ngày nay khu di tích chỉ còn sáu ngôi mộ và năm tấm bia đá; trong số này, bia Vĩnh Lăng được nhiều bài viết coi là tiêu biểu nhất^[1][3].

Kích thước và chất liệu

Phần thân bia rộng 1,94 m, cao 2,79 m, dày 0,27 m; rùa đá dài 3,46 m, rộng 1,94 m, dày 0,9 m; cả bia lẫn rùa nặng khoảng 18 tấn^[1][2]. Đá là loại trầm tích xám xanh có đốm trắng, trên bề mặt còn thấy vỏ các loài nhuyễn thể, và toàn bộ được chế tác thủ công^[1][4]. Các nguồn mô tả gần như giống hệt nhau, nên đây là một cách kể chung hơn là nhiều lần đo độc lập.

Điêu khắc: rồng, lá đề và con rùa sáu móng

Thân bia hình chữ nhật, trán hình vòng cung. Mặt trước ở giữa trán có ô vuông chứa một vòng tròn, trong vòng tròn là con rồng năm móng nổi; hai bên là hai rồng khác cuộn đầu vươn cao^[1][2]. Viền bia chạy hai đường chỉ nổi song song, giữa hai đường chỉ là chín hoa văn nửa lá đề nối nhau; mỗi lá đề chứa một con rồng có vảy, miệng nhả ngọc, xen kẽ với hoa cúc dây^[1][3]. Mặt sau cũng có rồng chầu ở hai bên trán, nhưng thân rồng dài, trơn, không vảy^[1][4].

Rùa đá được tạc theo thế đang bơi: đầu ngẩng cao, lưng nhô, bốn chân vững, đuôi to vắt ngược lên lưng. Điểm khiến bài báo nào cũng nhắc là bàn chân có sáu móng, trong đó năm móng nổi và một móng bị đục lõm, trong khi loài rùa thật và các hình tượng rùa thường thấy chỉ có năm^[4]. Các nguồn mô tả chi tiết này nhưng không đưa ra lời giải thích chắc chắn cho nó.

Văn bia và người soạn

Mặt trước khắc khoảng 750 chữ Hán lối chân, do Nguyễn Trãi soạn^[1][2]. Báo Thanh Hóa ghi đầy đủ hơn rằng Vũ Văn Phỉ, quan Hàn lâm viện, được lệnh viết chữ^[5]. Văn bia ngắn gọn, nêu dòng họ, thân thế, sự nghiệp của Lê Thái Tổ; tóm lược đường lối kháng chiến mười năm của nghĩa quân Lam Sơn; nhấn mạnh sự khoan dung với quân giặc thua trận và chủ trương bang giao hòa hiếu với các nước láng giềng^[1][2]. Chính vì vậy, các bài viết coi bia vừa là tác phẩm nghệ thuật vừa là tư liệu gốc về khởi nghĩa Lam Sơn. Cần nhớ những nhận xét ấy là của người viết báo và cán bộ di tích; nội dung chi tiết chữ Hán của văn bia không được dịch lại trong các nguồn này.

Vị trí trong lịch sử mỹ thuật

Các nguồn cho rằng nghệ thuật chạm khắc trên bia kế thừa tinh hoa điêu khắc Lý – Trần cùng truyền thống dân gian. Ông Vũ Đình Sỹ, Phó trưởng Ban quản lý di tích Lam Kinh, gọi bia là "dấu nối" giữa hai thời, mở đầu một giai đoạn mới mà sau đó định hình rõ hơn ở bia vua Lê Thánh Tông và Hoàng hậu Ngô Thị Ngọc Giao^[1][3]. Rồng được hiểu là biểu tượng của vương quyền trong quan niệm Nho giáo vốn được đề cao dưới triều Lê sơ; hoa cúc, lá đề, sóng nước là các mô-típ gần gũi với đời sống người Việt đương thời^[1][3].

Công nhận và hiện trạng

Theo VnExpress và Báo Văn hóa, bia Vĩnh Lăng được công nhận là bảo vật quốc gia vào tháng 12/2013 vì độc bản, hình thức độc đáo và giá trị lịch sử đặc biệt^[2][3]. Cả hai bài đều không nêu số quyết định. Sau gần sáu thế kỷ, bia vẫn đứng vững giữa không gian Lam Kinh và là điểm dừng quen thuộc của du khách^[2]. Lam Kinh hiện là di tích quốc gia đặc biệt^[4].

Một bản phục chế của bia được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội. Ảnh minh họa của bài là bản trưng bày này; bản gốc vẫn đặt trong nhà bia ở Lam Kinh.