Chiến tranh Nam – Bắc triều (1533–1592)

Tên gọi và bối cảnh

Thời kỳ Nam – Bắc triều là giai đoạn nhà Mạc ở phía bắc đối đầu với lực lượng khôi phục nhà Lê ở phía nam. Theo bài đăng lại trên website Bảo tàng Lịch sử quốc gia, “Bắc triều” chỉ nhà Mạc, “Nam triều” chỉ nhà Lê trung hưng, nhưng thực quyền ở Nam triều nằm trong tay họ Trịnh^[1]. VnExpress đặt mốc mở đầu là năm 1533, khi Nguyễn Kim cùng cựu thần nhà Lê tôn Lê Duy Ninh, con vua Lê Chiêu Tông, lên ngôi hiệu Trang Tông ở Sầm Nưa (Ai Lao), và mốc kết thúc là năm 1592, khi quân Lê – Trịnh do Trịnh Tùng đánh bại nhà Mạc dưới thời Mạc Mậu Hợp, tức khoảng 59 năm^[2]. Bài đăng lại trên Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi Mạc Đăng Dung lập triều năm 1532, lệch với mốc 1527 ở các bài khác về nhà Mạc^[1][5].

Một bài khác của VnExpress cho biết Nguyễn Kim, sinh năm 1468 ở Tống Sơn (Thanh Hóa), được coi là người đặt nền móng cho giai đoạn Lê trung hưng; Lê Quý Đôn đánh giá công của ông là “rước lập thế tử, nối lại tông thống”^[3].

Các giai đoạn chính

Theo bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, giai đoạn đầu (1533–1543) lực lượng nhà Lê còn yếu và nhiều lần đưa quân về nước đều thất bại. Năm 1539 Nguyễn Kim chiếm Lôi Dương (Thanh Hóa), năm 1540 chiếm Nghệ An và có được căn cứ vững; năm 1543 quân Lê chiếm Tây Đô, tổng trấn Dương Chấp Nhất phải đầu hàng^[1]. Năm 1545 Nguyễn Kim bị Dương Chấp Nhất đầu độc khi đang đánh vùng Sơn Nam; Trịnh Kiểm nắm quyền, lui về Thanh Hóa và lập hành điện ở Vạn Lại làm tổng hành dinh^[1].

Từ 1545 đến cuối thập niên 1550, cục diện giằng co. Quân Trịnh nhiều lần đánh ra Bắc nhưng chỉ quanh quẩn ở Sơn Nam, Ninh Bình; Mạc Kính Điển nhiều lần đem quân vào Thanh Hóa, có lần đưa 300 chiến thuyền qua cửa Thần Phù nhưng bị phục kích tan vỡ. Năm 1551, theo bài này, tướng Lê Bá Li và thượng thư Nguyễn Thiến bị vu oan nên đem quân về hàng nhà Lê, Trịnh Kiểm nhân đó đánh Đông Kinh nhưng không giữ nổi; năm 1559 ông đem khoảng 6 vạn quân chiếm nhiều nơi ở Thái Nguyên, Kinh Bắc, Hải Dương rồi phải quay về vì quân Mạc đánh tập hậu Thanh Hóa^[1]. Sách Lịch sử Hải Phòng cho biết năm 1557 Mạc Kính Điển vào Thanh Hóa bị thất bại và từ đó thế lực nhà Mạc suy yếu rõ, đến năm 1559 quân Lê – Trịnh đánh ra nhiều vùng hậu phương của Mạc^[4].

Về địa bàn, VnExpress cho rằng Nam triều chủ yếu giữ Thanh – Nghệ, còn nhà Mạc thực sự kiểm soát từ Ninh Bình trở ra^[2]; bài của Bảo tàng ghi nhà Lê thực chất chỉ giữ được xứ Thanh, Nghệ An thường bị thủy quân Mạc quấy phá, và khi Nguyễn Hoàng, con Nguyễn Kim, vào Thuận Hóa thì quân Mạc không còn đánh được Nghệ An^[1].

Kết thúc năm 1592

Sách Lịch sử Hải Phòng mô tả nhà Mạc suy yếu dần: Mạc Mậu Hợp lên ngôi từ nhỏ, quyền hành nằm trong tay các phụ chính; sau khi Mạc Kính Điển mất năm 1580, triều chính bị bỏ bê. Lê – Trịnh dồn sức đánh Đông Đô, Nam Sách, Thanh Hà, Dương Kinh, quân Mạc tan vỡ; năm 1592 Mạc Mậu Hợp bị bắt, đưa về Đông Đô xử chém, con là Mạc Toàn cũng bị bắt và bị giết^[4]. Cũng theo sách này, Trịnh Tùng cho quân đốt phá, đào bới lăng tẩm nhà Mạc ở Dương Kinh; dòng dõi nhà Mạc chạy lên Cao Bằng và còn tồn tại đến năm 1677^[4]. Các nguồn không thống nhất về thời gian ở ngôi của vài vua Mạc, chẳng hạn Mạc Phúc Nguyên (1546–1561 hoặc 1547–1561) và Mạc Mậu Hợp (1561 hoặc 1562)^[4][5].

Tác động và các cách nhìn

Bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia nhận xét chiến tranh kéo dài làm đời sống nhân dân khốn khổ, nhất là khi quân Trịnh nhiều lần đánh ra Sơn Nam để lấy thóc gạo^[1]. Nguyễn Ngọc Chất mô tả thời Mạc là giai đoạn bất ổn, nhà Mạc phải chống cả nội chiến Nam – Bắc triều lẫn nguy cơ xâm lược từ nhà Minh, và nhắc rằng các bộ sử triều sau xếp nhà Mạc vào hàng “ngụy triều” vì cướp ngôi^[5]. Các nghiên cứu hiện đại có khuynh hướng đánh giá lại nhà Mạc, trong khi sử cũ nhìn nhà Mạc là triều ngụy^[5]; vì vậy cùng một cuộc chiến có thể được mô tả bằng những từ ngữ khác nhau tùy người chép. Bài này chỉ thuật lại các sự kiện theo nguồn và chưa đối chiếu với Đại Việt sử ký toàn thư.