Mạc Đăng Dung và việc lập nhà Mạc (1527)

Xuất thân và con đường lên nắm quyền

Sách Lịch sử Hải Phòng ghi Mạc Đăng Dung sinh ngày 22/12/1483 ở làng Cổ Trai, huyện Nghi Dương, nay thuộc Hải Phòng; ông làm nghề đánh cá, có sức khỏe, thi võ trúng đô lực sĩ rồi vào đội túc vệ. Năm 1511 ông được phong Vũ Xuyên bá, năm 1516 làm trấn thủ Sơn Nam, và qua ba đời vua Lê (Tương Dực, Chiêu Tông, Cung Hoàng) ông lên tước vương, nắm quyền tiết chế thủy bộ mười ba đạo^[5]. Một bài tổng hợp trên website Bảo tàng Lịch sử quốc gia, dựa vào Toàn thư và Đại Việt thông sử, lại ghi quê ông ở Cao Đôi (Nam Sách, Hải Dương), là cháu bảy đời của trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi; theo đó năm 1518 ông dẹp loạn Trần Chân và nắm binh quyền, năm 1521 phế Lê Chiêu Tông để đưa Lê Cung Hoàng lên ngôi, và trong khoảng 1523–1526 bắt rồi giết Chiêu Tông^[2]. Ánh Dương trên cùng website chọn năm 1526 cho việc giết Chiêu Tông^[3]. Các nguồn lệch nhau về quê quán và thời điểm cụ thể này.

Lập nhà Mạc

Tháng 6/1527 Mạc Đăng Dung phế Lê Cung Hoàng, lên ngôi, niên hiệu Minh Đức, lập nhà Mạc^[2][3]. Tháng 12/1529 ông nhường ngôi cho con là Mạc Đăng Doanh, rút về Cổ Trai làm thái thượng hoàng nhưng vẫn quyết định công việc triều chính, mất tháng 8/1541 thọ 59 tuổi^[5]. Theo Lịch sử Hải Phòng, Mạc Đăng Doanh cho xây cung điện ở Cổ Trai và lập Dương Kinh, nơi được coi là kinh đô thứ hai bên cạnh Thăng Long^[5].

Chính sách thời Mạc

Nguyễn Ngọc Chất mô tả nhà Mạc chú trọng khẩn hoang, lập làng, đắp đê, không theo chính sách “trọng nông, ức thương” của Lê sơ; gốm hoa lam phát triển, thi Hội tổ chức 21 khoa lấy 460 tiến sĩ, trong đó 10 trạng nguyên, và khoa năm 1529 có hơn 4.000 thí sinh; kiến trúc đình làng thời Mạc được coi là mở đầu cho kiểu đình về sau^[1]. Trần Thị Phương Thảo nhắc thêm việc đúc tiền Minh Đức thông bảo^[2]. Sách Lịch sử Hải Phòng dẫn lời Lê Quý Đôn tả trật tự đầu triều: người buôn bán, người đi đường đi tay không, ban đêm không trộm cướp, trâu bò thả không cần lùa về^[5].

Việc xin hàng nhà Minh: điểm tranh cãi

Theo Đại Việt sử ký toàn thư mà VnExpress dẫn, năm 1540 Mạc Đăng Dung cùng cháu và bề tôi vào cửa ải, dâng biểu xin hàng nhà Minh và xin cắt đất hai châu Như Tích, Chiêm Lãng cùng bốn động Tư Lẫm, Kim Lặc, Cổ Sâm, Liễu Cát. Chính sử nhà Lê ghi việc dâng đất, còn chính sử nhà Minh cho rằng đó là những vùng không có thực hoặc vốn thuộc Minh^[4]. Ánh Dương kể việc cắt đất ở năm 1528 và nêu tên hai châu Quy, Thuận, tức khác cả mốc thời gian lẫn địa danh so với bài VnExpress; nguồn nào đúng còn cần đối chiếu Toàn thư^[3].

Giới nghiên cứu chia làm nhiều hướng. Nhiều sử gia lên án vì cho rằng hành động làm tổn thể diện nước Đại Việt; một số cho là lựa chọn khôn khéo trong hoàn cảnh đương thời; Trần Quốc Vượng, từ năm 1990, kết luận đó là sự thần phục giả vờ để giữ độc lập thực sự^[4]. Trần Thị Vinh (Viện Sử học) được dẫn lời rằng quan hệ với nhà Minh dưới triều Mạc là vấn đề khó giải quyết nhất đối với giới nghiên cứu^[4]. Ánh Dương dẫn Trần Trọng Kim gọi Mạc Đăng Dung là “nghịch thần”, “phản quốc” vì cảnh cởi trần, trói mình quỳ lạy trước cửa tướng nhà Minh, đồng thời nêu ý kiến cho rằng đây là cách tránh phải đối phó cùng lúc với nhà Minh ở phía bắc và liên minh Lê – Nguyễn ở phía nam^[3]. Trần Thị Phương Thảo gọi đó là sách lược mềm dẻo để tránh đẩy dân vào ách đô hộ, đi kèm việc tuyển quân, luyện thủy quân và bố trí tướng giỏi ở biên giới^[2].

Đánh giá của sử học

Các bộ sử triều Lê và triều Nguyễn như Toàn thư và Cương mục xếp nhà Mạc vào hàng “ngụy triều” vì cướp ngôi, giết vua; Lê Quý Đôn có lúc coi nhà Mạc như không tồn tại, có lúc xếp Mạc Đăng Dung vào hàng nghịch thần, còn Phan Huy Chú chỉ gọi là một trường hợp “dị biệt”^[1][2]. Cùng lúc, chính các bộ sử ấy vẫn ghi nhận sự yên ổn thời Đại Chính và “lòng người hướng về nhà Mạc”^[1].

Nguyễn Ngọc Chất chỉ ra rằng Trần Trọng Kim và bộ Lịch sử Việt Nam tập I (1971) vẫn xem nhà Mạc là tập đoàn quân phiệt cướp ngôi vì lợi ích dòng họ, trong khi từ thập niên 1980 giới sử học có khuynh hướng đánh giá lại; chính tác giả thuộc nhóm sau và coi sự ra đời của nhà Mạc là tất yếu trong cuộc khủng hoảng cuối Lê sơ^[1]. Trần Thị Phương Thảo và Ánh Dương cũng nghiêng về việc ghi nhận đóng góp của nhà Mạc cùng với trách nhiệm cần cân nhắc công tội^[2][3]. Nhà Mạc tồn tại 65 năm đến khi mất Thăng Long năm 1592, và dòng dõi còn giữ Cao Bằng tới năm 1677^[1][5].