Nghề dệt thổ cẩm của người Chăm ở Châu Phong (An Giang)

Làng Chăm bên sông Hậu

Châu Phong là xã của thị xã Tân Châu cũ, nằm ở ngã ba sông Hậu và sông Châu Đốc, nay thuộc tỉnh An Giang; cộng đồng Chăm ở đây theo đạo Hồi và giữ nghề dệt thổ cẩm bằng khung dệt gỗ. Theo VietnamPlus, nghề hình thành từ khoảng đầu thế kỷ XIX, từng phát triển mạnh với sản phẩm bán sang Campuchia, Thái Lan và Malaysia; về sau hàng công nghiệp khiến số người làm nghề giảm dần^[2]. Báo Nhân Dân cũng dẫn các nhà nghiên cứu cho rằng nghề phát triển từ khoảng đầu thế kỷ XIX^[1]. Một bài của Báo Thế giới và Việt Nam, đăng lại tin của TTXVN, lại viết nghề xuất hiện ở An Giang từ đầu thế kỷ XVIII, khi người Chăm đến cư ngụ^[3]. Hai nguồn đưa hai mốc cách nhau khoảng một thế kỷ, nên bài này không chọn mốc nào.

Sợi tơ, màu nhuộm và khung dệt

Nguyên liệu chính là tơ và sợi mảnh. VietnamPlus viết người Chăm nhuộm bằng nguyên liệu tự nhiên như vỏ cây, củ nghệ, trái mặc nưa, cho các gam đỏ, vàng, cam, tím^[2]. Báo Văn hóa, trong bài về một cơ sở dệt ở ấp Phũm Soài, lại ghi cơ sở này dùng thuốc nhuộm công nghiệp thay cho nguyên liệu truyền thống để tiết kiệm chi phí và tăng độ bền sản phẩm; quy trình của cơ sở gồm ngâm sợi, tẩy trắng, nhuộm màu, xả vải, phơi khô, suốt ép, mắc sợi dọc, quấn trục rồi đưa lên khung^[4].

Về kỹ thuật, khung dệt dùng hệ thống go nền (tạo nền vải) và go hoa (tạo họa tiết) xen kẽ; số khung go phụ thuộc hoa văn: hoa văn con thoi và cánh quạt 8 go, mắc võng 9 go, mắt xích 10 go, bông dâu 12 go^[1][2]. Người Chăm dùng go lược chỉ thay cho go lược kẽm vì sợi tơ mảnh, dễ đứt^[1]. Công đoạn làm canh sợi dọc là khó nhất; với mẫu phức tạp, có thể mất tới ba ngày chỉ để xỏ go. VietnamPlus nhấn mạnh hoa văn được tạo ngay trong lúc dệt, khác với kỹ thuật ikat nhuộm sợi trước^[2].

Hoa văn và sản phẩm

Các hoa văn được nhắc đến gồm sóng nước, vân mây, ô vuông, kẻ sọc, lồng đèn và bông dâu^[1][2]; Báo Văn hóa thêm mặt võng, con thoi, răng cưa, hoa lá và cho rằng hoa văn phản ánh đời sống văn hóa, tín ngưỡng và tình yêu thiên nhiên của người Chăm^[4]. Báo Nhân Dân và VietnamPlus đều không nêu ý nghĩa biểu tượng cụ thể của từng họa tiết^[1][2]. Một nghiên cứu về nghề truyền thống ở An Giang viết các hình ảnh như thánh đường Hồi giáo, phong cảnh thiên nhiên và họa tiết sóng nước, vân mây cho thấy quan hệ giữa con người với thiên nhiên, tôn giáo và đời sống xã hội^[5]. Sản phẩm truyền thống gồm váy, áo, khăn đội đầu và xà rông của nam giới, dùng hằng ngày; ngày nay còn có túi, ví, khăn và đồ lưu niệm cho du khách^[1][2][4]. Báo Thế giới và Việt Nam ghi sản phẩm phục vụ sinh hoạt thường ngày, tôn giáo và các nghi lễ vòng đời^[3].

Ghi danh di sản

Theo Báo Nhân Dân, ngày 6/3/2023 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 480/QĐ-BVHTTDL công nhận nghề dệt thổ cẩm của người Chăm ở xã Châu Phong là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia^[1]. Báo Thế giới và Việt Nam ghi cùng số quyết định, kèm Quyết định 157/QĐ-BVHTTDL về "Nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam ở tỉnh An Giang", và cho biết lễ công bố diễn ra tối 10/12/2023 tại Tân Châu^[3]. VietnamPlus viết nghề được ghi danh ngày 10/12/2023^[2], còn Báo Văn hóa viết tháng 3/2023^[4]; nhiều khả năng ngày 10/12/2023 là ngày lễ công bố, nhưng các bài không nói rõ như vậy.

Người giữ nghề và khó khăn

Báo Văn hóa kể về ông Mo Ha Mad (sinh năm 1958) và vợ là bà Zay Mah ở ấp Phũm Soài, thế hệ truyền nhân thứ ba; ông bỏ nghề giáo năm 1991 để theo nghề dệt gia truyền, cơ sở thành lập năm 2000 có hơn 10 khung dệt và việc làm cho 15-20 lao động, ông mở lớp miễn phí dạy khoảng 10-15 học viên^[4]. Báo Nhân Dân ghi tên chị Romah ở làng Chăm Đa Phước (xã Đa Phước, huyện An Phú), cho biết cả làng chỉ còn gia đình chị giữ nghề, hiện chủ yếu dệt khăn kẻ sọc^[1]. Khó khăn được nêu gồm sản phẩm dệt máy rẻ và nhanh, doanh thu bấp bênh khiến nhiều người chuyển nghề, mẫu mã đơn điệu, hạn chế bán hàng trực tuyến^[1]. Theo VietnamPlus, năm 2024 thành lập tổ hợp tác du lịch cộng đồng làng Chăm Châu Phong với 12 thành viên; năm 2025 làng đón gần 10.000 lượt khách và đang xây dựng tour "Sắc màu Chăm Islam bên sông Hậu"^[2].